वानरश्रेष्ठाः पर्वतशिखराणि विक्षिप्य अग्रसरन्ति स्म। अन्ये मदमद्यान्धाः मधुना प्रमत्ताः वृक्षान् वृक्षान् लङ्घयन्तः गर्जन्ति स्म। केचित् वृक्षान् उपसृत्य तत्र अपि पिबन्ति स्म; वानरनायका भूमिं समावृण्वन्ति, यथा पूर्णपङ्कजवनानि पृथिवीं आवृत्य तिष्ठन्ति। तदा रामः पद्मनयनः महाबाहुः महेन्द्रपर्वतम् आगम्य तस्य शिखरम् आरुरोह, यः वृक्षैः शोभितः आसीत्। शिखरम् आरोह्य रामः दशरथनन्दनः अधः जलानि अपश्यत्, यत्र कूर्माः मत्स्याः च सञ्चिताः आसन्। सह्यं महालयं च महापर्वतौ अतिक्रम्य ते क्रमशः समुद्रम् अगच्छन्, यः भीमनिनादः आसीत्। ततो रामः प्रमदेषु श्रेष्ठः सुग्रीवेण लक्ष्मणेन च सह शीघ्रं समुद्रतीरस्य उत्तमं वनम् अवतीर्य गच्छति स्म। तत्र रामः विस्तीर्णं तीरम् आसाद्य, यत्र आकस्मिकैः तरङ्गैः भूमिः शुद्धा अभवत्, वाक्यम् उक्तवान्। "सुग्रीव, वयम् वरुणस्य निवासम् आगताः। अधुनाऽस्माभिः पूर्वम् अपि चिन्तितम् उपायम् विचिन्तयामः। अत्र पारं तीरम् अस्ति, अत्र समुद्रः नद्याधिपः। अयं समुद्रः उपायम् विना न अतिक्रान्तुं शक्यः। अत्रैव स्थित्वा मन्त्रणा क्रियते, यथा वानरसैन्यं पारं गच्छेत्।" एवं रामः महाबाहुः सीताहरणेन संतप्तः, समुद्रं प्राप्त्वा निवेशनम् आज्ञापयत्। "सैन्यं सर्वम् तीरस्य उपरि स्थाप्यताम्, हे वानरनायक। समुद्रं अतिक्रान्तुं मन्त्रणाय कालः प्राप्तः। स्वस्वसैन्यं विमोच्यताम्, कोऽपि अन्यत्र न गच्छेत्। वीरवानराः अग्रे गच्छन्तु, गोप्यं भयम् अपि विचिन्त्यताम्।" रामवचनम् श्रुत्वा सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह सैन्यम् वृक्षसमाकीर्णे तीरस्य उपरि स्थापयत्। तद्वानरसैन्यं समुद्रसमीपे दध्यमधुवर्णजलैः दीप्तम् अपि द्वितीयं समुद्रं इव बभासे। तीरवनम् आगत्य वानरनायका तत्र निवसन्ति स्म, महापारं समुद्रं अतिक्रान्तुं उत्सुकाः। तेषां सैन्यनिवेशनस्य शब्दः समुद्रस्य भीमनिनादं अपि निर्जित्य सर्वतः श्रूयते स्म। तत् वानरसैन्यं सुग्रीवेन रक्षितम्, त्रिभिः विभागैः विशालम्, रामस्य कार्ये निष्ठितम् आसीत्। महापारं समुद्रं प्राप्त्वा वानरसमूहः प्रमुदितः आसीत्, वायुनाऽभिहतं महाब्धिं पश्यन्। दूरं, दुस्तरं तीरं दृष्ट्वा, राक्षससमूहैः कृत्स्नम्, वानरनायका वरुणस्य निवासम् दृष्ट्वा तत्र निवसन्ति स्म। रात्र्याः आरम्भे, दिवसः अस्तमिते, समुद्रः भीमः शङ्कुलमकरैः च, फेनतरङ्गैः हास्यं कुर्वन्, उच्चतरङ्गैः नृत्यन् दीप्तः आसीत्। चन्द्रोदये समुद्रः कम्पितः चन्द्रप्रतिबिम्बैः पूरितः, तीक्ष्णवायुभिः महामीनैः च समाकीर्णः आसीत्। वरुणस्य निवासः ज्वलितसर्पैः आच्छादितः, महाबलिभिः निमग्नः, नानापर्वतैः पूर्णः आसीत्। तद् स्थानम् अतीव दुष्करम्, दुस्तरपथम्, गहनतमः, राक्षसनिवासः च आसीत्। जलानि मकरैः सर्पैः च मथ्यमानानि, उत्थितानि पतितानि च, हृष्टानि आसीत्। अग्निसूक्ष्मरेणुना छिन्नम् इव, महाजलसर्पैः दीप्तम्, सदा दैत्यनिवासः, अधोलोकस्य क्षेत्रम् आसीत्। समुद्रः आकाशमिव, आकाशः च समुद्रमिव, उभयम् अविभेद्यम् आसीत्। जलम् आकाशेन मिश्रितम्, आकाशः जलेन मिश्रितः, तयोः रूपे तारेषु रत्नेषु च पूर्णम् आसीत्। मेघाः उत्पन्नाः, तरङ्गपङ्क्तयः उच्चिताः, समुद्रस्य आकाशस्य च भेदः नासीत्। नद्याधिपस्य तरङ्गाः घर्षमाणाः भीमनिनादेन गगने स्थगिताः महान् मृदङ्गान् इव आसीत्। रत्नानि जलानि च समूहेन, वातेन अपहृतानि इव, कोपेन उत्पन्नः शब्दः, जलचरसमूहैः पूर्णः आसीत्। महात्मनः जलसमूहम् वातेन आहतम्, आकाशे क्षिप्तम्, तरङ्गैः प्रवालवर्णैः दीप्तम् अपश्यन्। तदाऽत्र स्थिताः वानराः विस्मयेन आक्रान्ताः, समुद्रम् चञ्चलम्, तरङ्गजालस्य शब्दम् घूर्णितम् च पश्यन्ति स्म। ततः पंचमः सर्गः श्रूयताम्। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे पंचमः सर्गः। तत् सैन्यं नीलः विधिपूर्वकं रक्षितम्, उत्तमं समुद्रस्य उत्तरतीरे स्थापितम् आसीत्। मैन्दः द्विविदः च वानरेषु श्रेष्ठौ, सर्वतो सैन्यस्य रक्षायै पर्यटन्ति स्म। सैन्यं तीरस्य उपरि स्थितम् दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणम् समीपस्थम् अपश्यन्, वाक्यम् उक्तवान्। "कालस्य गत्या दुःखं क्षीयते इति कथ्यते; मम तु प्रियं दृष्ट्वा दुःखं दिनं प्रति वर्धते। हे वायो, यः मम प्रिये स्पर्शं करोति, स मां अपि स्पृशतु; तव स्पर्शे तस्य शरीरस्य संसर्गः अस्ति, चन्द्रे दृष्टिसंगमः। तेन मे अङ्गानि दग्धानि, विषं पीतम् इव। 'हा रक्षका!' इति प्रियया अपहरणसमये उक्तम्। विरहस्य इन्धनम्, चिन्तायाः शुद्धज्वालया, अहर्निशं मम शरीरम् तृष्णाग्निना दह्यते।" एवं रामः सीतायाः विरहेन संतप्तः, वानरसैन्यस्य समुद्रतीरे स्थितस्य कथा रम्यं विवर्णयति स्म।