समागतयोः परस्परं कुशलप्रश्नान् कृत्वा, संवादस्यान्ते सुमतिः महर्षये इदं वचनं प्राह। “भवतु ते शुभम्। के एते द्वावयम् युवान्, देवैः समाः वीर्येण, गजसिंहगमनौ, वीरौ, व्याघ्रमहिषोपमौ? कमलदलविपुलाक्षौ, खड्गकवचधनुष्मन्तौ, पूर्णयौवनौ, अश्विनौ इव रूपेण शोभमानौ। अत्र यदृच्छया आगतौ, दिव्यानां देवलोकात् इव, पद्भ्यः आगतौ, किं कारणम्, के च एते, हे महर्षे? आकाशे चन्द्रसूर्याविव भूमिं शोभयन्तौ, आकारव्यवहारगमनैः तुल्यौ। किमर्थम् एते नरश्रेष्ठौ, कठिनमार्गमागतौ, उत्तमायुधधारिणौ? सत्यम् श्रोतुमिच्छामि। एवं उक्त्वा सुमतिना, विश्वामित्रः यथावत् सर्वं वृत्तान्तं निवेदयामास—सिद्धाश्रमवासं, राक्षसवधं, यथाऽस्य उक्तम्। राजा विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा महत् विस्मयम् अपद्यत। ततः दशरथस्य पुत्रौ, सम्मानार्हौ, शक्तिमन्तौ, अतिथिसत्कारम् लब्ध्वा, यथाक्रमम् सत्कृतौ। रघुवंशजौ, सुमतिना उत्तमं सत्कारम् लब्ध्वा, तत्र एकरात्रिं वासं कृत्वा, मिथिलां प्रति प्रस्थितौ। जनकस्य शुभां नगरीं दृष्ट्वा, सर्वे ऋषयः ‘शुभम् शुभम्’ इति मिथिलां स्तुत्वा, तां महता आदरेण पूजितवन्तः। तत्र मिथिलासमीपे कानने, रामः प्राचीनं, रिक्तं, रम्यं आश्रमं दृष्ट्वा, विश्वामित्रं पप्रच्छ। “भगवन्, आश्रमसदृशं एतत् स्थलं, किन्तु कुतः तपस्विनः न दृश्यन्ते? कस्य पूर्वाश्रमः अयम्?” रामस्य वचनं श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः, वाक्यकुशलः, प्रत्युवाच। “शृणु राघव, कस्य आश्रमः अयम्, कोपात् महात्मना शप्तः। एषः गौतमस्य महर्षेः आश्रमः, देवसमः, देवैः अपि पूजितः। अत्र, अहल्या सह, गौतमः सहस्रशः वर्षाणि तपः कृतवान्। तस्य अनुपस्थितिं ज्ञात्वा, इन्द्रः, शचीपतिः, मुनिरूपं धृत्वा, अहल्यां प्रति इदं वचनं उवाच। ‘यः कामयते संगम्, स योग्यकालं प्रतीक्षते; अहम् त्वया सह संगम् इच्छामि इदानीम्।’ अहल्या, मुनिरूपेण इन्द्रं ज्ञात्वा, रघुवंशानन्द, बुद्धिहीनत्वात्, देवराजस्य जिज्ञासया, तस्य कामं अनुमन्यते। ततः, प्रयोजनं साध्य, अहल्या देवेशं उवाच—‘अस्मि तुष्टा, देवेश, शीघ्रं गच्छ, प्रभो।’ ‘देवेश, यथासम्भवम् आत्मानं माम् च गौतमात् रक्ष।’ इन्द्रः हसित्वा अहल्यां प्रति इदं वचनं उवाच। ‘सुशोणि, तुष्टः अस्मि, आगतम् यथा, गच्छामि।’ संगात् अनन्तरम्, त्वरितं कुटीम् त्यक्त्वा निर्गच्छति। तदनन्तरं, गौतमभीतया, इन्द्रः शीघ्रं निर्गच्छन्, गौतमं प्रविशन्तं दृष्ट्वा। देवदानवैरपि दुर्लभः, तपःशक्तिसम्पन्नः, स्नात्वा, ज्वलनवद् दीप्तिमान्। तत्र, दर्भसमिध्धारिणं गौतमं दृष्ट्वा, इन्द्रः भयभीतः, श्वेतवदनः अभवत्। इन्द्रं मुनिरूपेण दृष्ट्वा, धर्मात्मा गौतमः, कोपात् पापाय वचनम् उवाच। ‘मम रूपं धृत्वा, पापकृत्यं कृतवान्, दुष्टबुद्धे, अतः फलहीनः भविष्यसि।’ गौतमस्य कोपपूर्णं वचनं श्रुत्वा, सहस्राक्षस्य शिश्नौ भूमौ पतितौ। इन्द्रं शप्त्वा, पत्नीम् अपि शप्तवान्—‘सहस्रशः वर्षाणि अत्र वासं करिष्यसि। वायुप्राणना, उपवासिनी, तपशोषिता, भस्मशय्या, सर्वभूतैरदृश्य, अत्र आश्रमे स्थित्वा। यदा रामो दशरथनन्दनः अत्र घोरवनं आगच्छति, तदा शुद्धा भविष्यसि। अतिथिसत्कारं कृत्वा, लोभमोहवर्जिता, हर्षेण स्वं रूपं प्राप्य, मम समीपं आगमिष्यसि।’ एवं पापाय वचनं उक्त्वा, गौतमः महातपाः, सिद्धचरनसेवितम् आश्रमं त्यक्त्वा, हिमालयशिखरे तपः कर्तुं गतः। एतदनन्तरम्, शृणु वाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशतितमः सर्गः। ततः, फलहीनः इन्द्रः, भयभीतः, अग्निप्रमुखैः देवैः, सिद्धगन्धर्वचरनैः सह, वचनं उवाच। ‘महात्मनः गौतमस्य तपोविघ्नं कृत्वा, कोपं उत्पाद्य, देवकारणाय अयं कर्म कृतं। तस्य कोपात् फलहीनः अभवम्, सा च त्यक्ता; महाशापेन तपः हृतम्। अतः, देवश्रेष्ठाः, सर्वे ऋषिचरनैः सह, इदं देवकारणं कर्म फलदं कुरुत।’ शतक्रतुवचनं श्रुत्वा, अग्निप्रमुखाः देवाः, पितृभ्यः उपसृत्य, मरुद्भिः सह, इदं वचनं ऊचुः—‘अयं मेषः अखण्डः, इन्द्रः शिश्नहीनः; मेषस्य शिश्नं गृह्य, शीघ्रं इन्द्राय दत्त।’ एवं श्रीरामायणस्य बालकाण्डस्य वृत्तान्तः।