यथा त्वया लङ्कायां सर्वं सुखेन सम्यग् दृष्टम्, तथा मे सर्वमाख्याहि सत्येन, यतः त्वं सर्वकौशलसम्पन्नः। रामस्य वचः श्रुत्वा, वायुपुत्रः हनुमान्, वाग्विदां श्रेष्ठः, पुनः रामं प्रति उवाच। “शृणु, राघव, यथावत् वर्णयामि—लङ्कायाः दुर्गव्यवस्थां, नगरीरक्षणं, येन च बलिना सा संरक्ष्यते। राक्षसाः रावणबलसमन्विताः, तेषां निष्ठा, लङ्कायाः महद् ऐश्वर्यं, समुद्रस्य च भयानकस्वरूपम्। सेनाविभागाः, यानविन्यासः, इत्येतत् सर्वं विस्तारतः कथयिष्यामि।” लङ्का प्रमुदिता, मदमत्तगजसमाकीर्णा, नानारथसंयुता, राक्षससमूहैः सेविता च। तस्याः द्वाराणि दृढपिधानानि, महालोहबलकानि, चत्वारि विस्तीर्णानि द्वाराणि। तत्र बलवन्तः महाशिलाप्रहरकयन्त्राणि संस्थापितानि, येनागच्छताम् शत्रुसैन्यानां प्रतिघातः क्रियते। द्वारेषु कृष्णायसकृतानि तीक्ष्णानि भयानकानि शस्त्राणि, राक्षसवीरसमूहैः निर्मितानि शतशः घातकयन्त्राणि च दृश्यन्ते। तस्याः सुवर्णमयी महती प्राकारः, दुष्प्राप्यः, अन्तः रत्नमुक्तामणिशोभितः। सर्वतः महान्तः भीमः परिखाः, शीतलशुद्धसलिलपूर्णाः, अगाधाः, मकरसंयुक्ताः, मत्स्यसेविताश्च। परिखाद्वारेषु चत्वारि अतीव विशालानि सेतवः, महायन्त्रसमुपेता, गृहपङ्क्तिभिः शोभिता। एते सेतवः शत्रुसैन्यागमननिवारकाः, तैः यन्त्रैः सर्वतः परिखाः आच्छाद्यन्ते। एकः तु सेतुस्तत्र अचलः स्थिरः, महती सुवर्णस्तम्भमञ्चविभूषितः। तत्र रावणः स्वाभावे स्थित्वा युद्धाभिलाषी, सेनाचेष्टासु सजगः आसीत्। लङ्का च स्वयमेव तिष्ठति, दिव्यदुर्गवत्, भयानका, न पर्वते, न वने, न चतुर्विधानि कृतकदुर्गाणि, तत्र नास्ति। समुद्रपार्श्वे, दूरस्थे, मार्गाभावात्, सर्वतः पृथक्कृता सा नगरी। पर्वतशिखरस्थं तत् दुर्गं, पुरा देवपुर्याः सदृशम्; अश्वगजसमृद्धा लङ्का दुष्प्राप्या। परिखाः, शतघ्न्यः, विविधयन्त्राणि, तस्याः दुरात्मनः रावणस्य लङ्कायाः शोभां वर्धयन्ति। पूर्वद्वारे दशसहस्राणि राक्षसानां, शूलपाणीनां, असाध्यानां, असिप्रहरणकुशलानां स्थितानि। दक्षिणद्वारे लक्षराक्षसाः, चतुर्विधबलसमन्विताः, तत्र वीराः अतुल्यबलाः। पश्चिमद्वारे कोटिराक्षसाः, कवचासिप्रहरणयुताः, सर्वशस्त्रकुशलाः। उत्तरद्वारे शतकोटयः रथाश्वारूढा, कुलपुत्राः, मान्याः राक्षसाः तिष्ठन्ति। मध्यभागे शतसहस्रयातुधानाः, दुष्प्राप्याः, कोटिराक्षसैः सहिताः, निवसन्ति। मया तु सेतवः भग्नाः, परिखाः पूरिताः, लङ्का दग्धा, प्राकारः नष्टः, राक्षसबलस्य कश्चन भागः विनाशितः। येन केन प्रकारेण वरुणालयं तरामः, वानरैः लङ्कानगरी विनष्टा इति मन्यताम्। अङ्गदः, द्विविदः, मैन्दः, जाम्बवान्, पनसः, नलः, सेनापतिः नीलः—एतेषां सन्निधौ किं शेषसेनया? ते सर्वे लङ्कां समतिक्रम्य, पर्वतवनपरिखाद्वारप्राकारमन्दिरयुतां रावणपुरीं त्वां प्राप्ताः स्युः। अतः शीघ्रं सर्वसेनायाः समवायं आज्ञापय, यथाकालं प्रयाणव्यवस्थां कुरु। इदानीं वाल्मीकीय-रामायणस्य युद्धकाण्डे चतुर्थः सर्गः शृणु। हनूमतः वचनानि सम्यक् श्रुत्वा, तेजस्वी रामः, सत्यवीर्यः, उत्तरमभाषत। “यद् त्वया लङ्कायाः रावणपुरीरक्षसां च यथावृत्तं निवेदितम्, तां शीघ्रं नाशयिष्यामि—एष सत्यं वचनं मम। सुग्रीव, अत्रैव क्षणे सेनायाः प्रयाणं व्यवस्थितुम् आरभस्व; विजयाय अनुकूलः सूर्यः मध्ये स्थितः। अद्य उत्तरा फाल्गुनी, श्वः हस्तयोः संयोगः भविष्यति; तस्मात्, सुग्रीव, समस्तबलसमेतः प्रयातुम् आरभामहे। शुभानि निमित्तानि दृश्यन्ते; रावणं हत्वा जानकीं आनयिष्यामि। मम दक्षिणं नेत्रं उपरि स्पन्दते, यथा मम अभिलषितसिद्धिं, जयप्राप्तिम् इव सूचयति। ततः धर्मज्ञः, मन्त्रकुशलः रामः, वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः पुनः उवाच—'नीलः अग्रतः गच्छतु, पन्थानं परीक्ष्यतु, लक्षविक्रमवानरैः सहितः। सेनापते नील, फलमूलसमृद्धे, शीतसलिलमधुरमार्गे पन्थानेन शीघ्रं सेनां नय। राक्षसाः दुष्टचित्ताः पन्थानि फलमूलजलानि दूषयेयुः; तस्मात् त्वं सदा जागरूकः, रक्षणाय यत्नशीलः भव।