राघवः हनूमन्तं वायुसुतं प्राञ्जलिं समुपविशन्तं पृष्टवान्—"लङ्कायाः बलस्य सामर्थ्यं, द्वाररक्षणस्य कृत्स्नं विधानं, दुर्गनिर्यातनस्य यथावत् निर्माणं, राक्षसानां निवासस्थानानि च विस्तारतः मे कथय। यथादृष्टं त्वया लङ्कायां सुखेन च सम्यक्, तथा सर्वं सत्येन निवेदय, यतः त्वं सर्वार्थकुशलः।" राघवस्य वचनं श्रुत्वा वायुपुत्रः हनुमान् वाक्यविशारदः punar अपि रामं प्रत्युवाच—"श्रृणु, राघव, अहं ते सर्वं विस्तरेण कथयामि—दुर्गनिवेशनस्य व्यवस्था, लङ्कायाः रक्षणविधिः, येन च बलिना सा रक्ष्यते। राक्षसाः रावणबलसमन्विताः कियत् निष्ठावन्तः, लङ्कायाः महद् ऐश्वर्यं, भयङ्करः च समुद्रः—एतानि सर्वाणि कथयिष्यामि। सैन्यविभागः, वाहनसंस्थापनम्—इत्यादीनि श्रुत्वा, कपिश्रेष्ठः अहं सर्वं विस्तारतः वर्णयामि।" "लङ्का हृष्टा प्रमुदिता च, मदोन्मत्तगजसमाकुला, नानारथनिविष्टा, राक्षसगणैः सेविता च। तस्याः द्वाराणि दृढानि, महालोहकम्बुग्रथितानि, चत्वारि महान्ति द्वाराणि। तत्र स्थूलबलिनः शिलास्त्राणि संस्थापितानि, येनागच्छन्तं शत्रुसैन्यं प्रतिहन्यते। द्वारेषु कृष्णलोहनिर्मितानि तीक्ष्णानि घोराणि शस्त्राणि संस्थापितानि, शतानि विनाशकारिणां यन्त्राणि राक्षसवीरैः निर्मितानि।" "तस्याः सुवर्णमयी महती प्राकारः दुर्निवारः, अन्तः रत्नैः, प्रवालैः, वैदूर्यैः, मुक्ताफलैः च शोभिता। सर्वतो महान्तः भीषणः च खाता आज्ञायन्ते, शीतलेन विशुद्धेन च जलसम्पूर्णाः, अगाधाः, ग्राहसंयुताः, मत्स्यसेविताः। तेषां खातानां द्वारेषु चत्वारः विस्तीर्णाः सेतवः, बहुयन्त्रसंयुताः, गृहश्रेणीभिः शोभिताः।" "ते सेतवः शत्रुसैन्यानां आगमं निरुन्धन्ति, तैः यन्त्रैः सर्वतः खाताः आच्छादिताः। एकः तु सेतुर्दृढः स्थिरः च, विशेषेण महत्तरो, सुवर्णस्तम्भमण्डपैः भूषितः। रावणः स्वभावेन युद्धोत्सुकः, स्वयमेव प्रबुद्धः, सेनानां गमनागमनं निरीक्षते।" "लङ्का तु न पर्वते, न वने, न चतुर्विधे कृत्रिमदुर्गे स्थितम्; सा तु स्वयमेव दिव्यं दुर्गं इव स्थिता, भयङ्करी। सा समुद्रतीरे, दूरस्थे, सर्वतः पृथग्वर्तिनी, न च काचित् समुद्रमार्गः तत्र। पर्वतशिखरे निर्मिता सा पुरी, पुरा देवपुर्याः इव; अश्वगजसमाकीर्णा, दुराराध्या। खाताः, शतघ्न्यः, नानायन्त्राणि, रावणस्य दुष्टात्मनः लङ्कापुरीं शोभयन्ति।" "पूर्वद्वारे दशसहस्राणि राक्षसानां तिष्ठन्ति, सर्वे शूलपाणयः, दुष्प्राप्याः, असिसंयुताः। दक्षिणद्वारे लक्षं राक्षसानां, चतुरङ्गबलयुक्ताः, तत्र वीराः अतुल्यबलाः। पश्चिमद्वारे कोटिर्द्वाररक्षकाणां, सर्वे कवचखड्गधारिणः, सर्वशस्त्रकुशलाः। उत्तरद्वारे शतकोटयः राक्षसाः, रथिनः, अश्वारूढाः, कुलपुत्राः, सम्मानिताः।" "मध्यभागे शतसहस्राणि यातुधानानां, दुष्प्राप्यानि, कोटिराक्षसैः सह तिष्ठन्ति। मया तु ते सेतवः भग्नाः, खाताः पूरिताः, लङ्कापुरी दग्धा, प्राकारः विनष्टः, राक्षसबलस्य कश्चित् भागः संहतः। यथाकथञ्चित् वयं वारुणालयं तराम, वानरैः लङ्कापुरी विनष्टा इव मन्यताम्।" "अङ्गदः, द्विविदः, मैन्दः, जाम्बवान्, पनसः, नलः, नीलः सेनापतिः—एतेषां संनिधौ किं शेषबलस्य आवश्यकता? ते सर्वे लङ्कामतिक्रम्य, पर्वतवनखातद्वारप्राकारमण्डपैः सह, त्वां समुपयास्यन्ति, राघव।" "तस्मात् शीघ्रं सर्वसेनायाः समवायं आज्ञापय, यथाकालं निर्गमनाय व्यवस्था क्रियताम्।" एवं हनूमतः वचनानि यथाक्रमं श्रुत्वा, तेजस्वी सत्यवीर्यः रामः उवाच—"यत् त्वया लङ्कायाः राक्षसपुरीवृत्तं निवेदितं, तत् शीघ्रं नाशयिष्यामि; एतत् सत्यं वदामि। सुग्रीव, अस्मिन्नेव क्षणे, सेनायाः प्रस्थानाय व्यवस्था क्रियताम्; विजयाय अनुकूलः सूर्यः मध्याह्नं प्राप्तः।" "अद्य उत्तरा फाल्गुनी, श्वः हस्तयोगः भविष्यति; तस्मात्, सुग्रीव, सम्पूर्णेन सैन्येन सह प्रस्थितव्यं। शुभानि निमित्तानि दृश्यन्ते; रावणं हत्वा जानकीं समानीय प्राप्स्यामि।" "मम दक्षिणं नेत्रं उपरि स्पन्दते, प्रियार्थसिद्धिं विजयलाभं च सूचयन् इव।" ततः धर्मज्ञः, मन्त्रकुशलः रामः, वानरराजलक्ष्मणाभ्यां पूजितः, पुनरुवाच—"नीलः अग्रतः गच्छतु, पन्थानं निरीक्ष्यतु, लक्षमेकं वेगेन चलन्तं वानराणां समन्वितः।" "नील सेनापते, फलं मूलं च समृद्धं, शीतलवनजलं, मधुरमार्गं च पन्थानं स्वीये सैन्येन शीघ्रं गच्छ।