रामः समुद्रस्य तीर उपविष्टः, आत्मबलं दर्शयन् हनूमन्तं प्राह—"तपसा वा सेतुना वा शोषणेन वा समुद्रम्, मया सर्वथा अस्य सागरस्य पारगमनं शक्यम्।" ततः सः हनूमन्तं पुनः पप्रच्छ—"त्वं यथा लङ्कायाम् अवस्थितः सुखेन सर्वं दृष्टवान्, तथा बलस्य सामर्थ्यं, द्वारनिर्यातनं, दुर्गरचनां, रक्षसां निवासस्थानानि च विस्तारतः शंस। त्वं सर्वकार्यकुशलः सत्यं सर्वं वद।" रामस्य वचः श्रुत्वा, वायुपुत्रः हनुमान्, वाक्यविशारदः, पुनः रामं प्रति उवाच—"शृणु, अहं ते सर्वं वर्णयामि—दुर्गव्यवस्थां, लङ्कायाः रक्षणपद्धतिं, येन च बलिना सा रक्ष्यते। राक्षसाः रावणबलसमन्विताः, तेषां निष्ठा, लङ्कायाः महदैश्वर्यं, समुद्रस्य भयङ्करतां, बलविन्यासं च वक्ष्यामि।" हनुमान् पुनरुवाच—"लङ्का प्रमुदिता प्रमदा च, मदोन्मत्तगजसंघैः, बहुरथैः, राक्षसगणैः च सम्पूर्णा। तस्याः द्वाराणि दृढरुद्धानि, महतीभिः लोहकूटैः संयुतानि, चत्वारि महान्ति द्वाराणि। तत्र स्थूलानि बलवन्ति शिलापातनानि संस्थापितानि येन शत्रुप्रवेशः प्रतिहन्यते। द्वारेषु कृष्णायसकृतानि तीक्ष्णानि घोरायुधानि, शतानि प्रहरणयन्त्राणि राक्षसैः निर्मितानि।" "तस्याः सुवर्णमयः परमदुर्गः, दुर्निवारः, रत्नैः, प्रवालैः, वैडूर्यैः, मुक्ताफलैः च शोभितः। सर्वतः गभीराः भयानकाः सरित्तडागाः, शीतलसलिलपूर्णाः, अगम्याः, मकरैः, मत्स्यैः च सेविताः। तेषां तटाकानां द्वारेषु चत्वारि विस्तीर्णानि सेतवः, महद्भिः यन्त्रैः उपेतानि, गृहपङ्क्तिभिः च शोभितानि।" "ताः सेतवः शत्रुसैन्यप्रतिघाताय रक्षन्ति, तैः यन्त्रैः सर्वतः तडागाः अच्छादिताः। एकः सेतुर्विशेषतः स्थिरः, बलिष्ठः, सुवर्णस्तम्भमण्डपैः भूषितः। रावणः स्वयमेव युद्धोत्सुकः, स्वबलचेष्टासु सज्जः, तत्र स्थितः।" "लङ्का च देवदुर्गवत्, भीषणरूपा, न पर्वते, न वने, न चतुर्विधदुर्गेषु किञ्चिदस्ति। सागरपार्श्वे, महादूरस्थिता, सर्वतः विविक्ताः, न कश्चन मार्गः समुद्रद्वारा। पर्वतशिखरे निर्मिता, स्वर्गपुरीवत्, अश्वगजसंयुक्ता, दुर्निवार्या। तडागैः, शतघ्निभिः, नानाप्रहरणयन्त्रैः च रावणस्य दुष्टात्मनः लङ्का शोभते।" "पूर्वद्वारे दशसहस्राणि राक्षसाः, शूलपाणयः, शस्त्रविशारदाः तिष्ठन्ति। दक्षिणद्वारे लक्षरक्षसः, चतुरङ्गबलसमन्विताः, अद्वितीयवीर्याः। पश्चिमद्वारे कोटिरक्षसः, कवचखड्गधारिणः, सर्वशस्त्रकुशलाः। उत्तरद्वारे शतकोटिरक्षसः, रथाश्वारूढाः, कुलपुत्राः, सत्कृताः।" "मध्यभागे शतसहस्रयातुधानाः, दुरजयाः, कोटिरक्षसैः सह स्थिताः। मया ताः सेतवः भग्नाः, तडागाः पूरिताः, लङ्का दग्धा, दुर्गाणि नष्टानि, बलस्य कश्चिद्भागो विनाशितः। यथायोग्यं यथा शक्यं, वानरैः लङ्कायाः विनाशः निश्चितः।" "अङ्गदः, द्विविदः, मैन्दः, जाम्बवान्, पनसः, नलः, सेनापतिः नीलः—एतेषां किं पुनः अन्यस्य सैन्यस्य आवश्यकता? ते सर्वे लङ्कां सागरदुर्गां, गिरिवनतडागद्वारदुर्गमन्दिरयुतां, त्वां समुपेत्य यथासुखं प्रविशन्ति।" "तस्मात् शीघ्रं सम्पूर्णबलसमवायस्य आज्ञां दातव्यां, यथाकालं निर्गमस्य व्यवस्था क्रियताम्।" एवमुक्ते, वाल्मीकिरमायणे युद्धकाण्डे चतुर्थः सर्गः प्रवर्तते इति श्रोतुमर्हसि। हनूमतः वाक्यानि सम्यक् श्रुत्वा, तेजस्वी वीर्यवान् रामः पुनः वचः प्रोवाच—"यां त्वं लङ्कायाः राक्षसपुरीस्य वृत्तान्तं कथयसि, तां अहं शीघ्रं नाशयिष्यामि, सत्यं ते वदामि। सुग्रीव, इदानीं सैन्यस्य प्रस्थानस्य व्यवस्था कुरु, विजयाय अनुकूलः सूर्यः मध्याह्नम् प्राप्तः।" "अद्य उत्तरा फाल्गुनी, श्वः हस्तयोगः भविष्यति; सर्वसैन्यसमवायेन सह प्रस्थानं कुरु। शुभानि निमित्तानि दृश्यन्ते; रावणं हत्वा जानक्याः आगमनं करिष्यामि। दक्षिणनेत्रं मे उपरि स्पन्दते, इव मम मनोरथसिद्धिं, विजयप्राप्तिं च सूचयति।" ततः धर्मज्ञः, मन्त्रकुशलः रामः, वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः, पुनः उवाच—"नीलः अग्रतः गच्छतु, मार्गावलोकनाय, लक्षविक्रमवानरैः सहितः।