शृञ्जयस्य पुत्रः सहदेवः नाम वीर्यवान् महात्मा च आसीत्। सहदेवस्य पुत्रः धर्मात्मा कुशाश्वः अभवत्। कुशाश्वस्य पुत्रः बलवान् महातेजाः सोमदत्तः अभवत्। सोमदत्तस्य पुत्रः काकुत्स्थः प्रसिद्धः आसीत्। तस्य पुत्रः महातेजाः सुमतिः नाम अजेयः ख्यातः, अधुना अस्मिन नगरे वसति। इक्ष्वाकुना कृतेन अनुग्रहेण वैशालीनगरस्य सर्वे नृपाः दीर्घायुषः, शूरः, धर्मिष्ठः च भवन्ति। तत्र रात्रौ एकरात्रं सुखेन वासं कर्तुं निश्चितम्। श्वः प्रातः उत्तमपुरुष, जनकं दृष्टुं त्वम् अर्हसि। सुमतिः महातेजाः विश्वामित्रस्य आगमनं श्रुत्वा, पुनः नगरं प्राप्य, महायशाः अभवत्। सः गुरुभिः बान्धवैः च सह, उत्तमान् सत्कारान् कृत्वा, कृताञ्जलिः, कुशलप्रश्नं कृत्वा, विश्वामित्रं उवाच। "भगवन्, अहं धन्यः, अहं सौभाग्यशाली, यस्य भूमिं त्वया प्रविष्टा। त्वां दृष्ट्वा, मत्तः अधिकं भाग्यवान् कोऽपि नास्ति।" एवम् श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, परस्परं कुशलं पृच्छित्वा, संवादान्ते, सुमतिः महर्षये इदं वचनं उवाच। "भवतः सौभाग्यं भवतु। एते द्वौ कुमारौ देवैः तुल्यवीर्यौ, गजसिंहगमनौ, शूरौ, व्याघ्रवृषसमानौ के? पद्मपत्रविशालाक्षौ, खड्गधनुष्ककवचधारिणौ, यौवनसम्पन्नौ, अश्विनौ इव सुन्दरौ। केन कारणेन, भगवन्, एते देवसदृशौ पद्भ्याम् आगतौ? केषां पुत्रौ? किमर्थं आगतौ? चन्द्रसूर्ययोः यथा आकाशं शोभयतः, एवं एते भूमिं शोभयतः, समो रूपे, गत्याः च। किमर्थं एते उत्तमपुरुषौ दुर्गमार्गे सशस्त्राः आगतौ? सत्यं ज्ञातुम् इच्छामि।" एवं उक्तं श्रुत्वा, विश्वामित्रः तेषां सिद्धाश्रमवासं, राक्षसवधं, सर्वं यथावत् नृपाय कथयामास। तस्य वचनं श्रुत्वा राजा अतीव विस्मितः अभवत्। ततः दशरथस्य तौ पुत्रौ, यथायोग्यं सत्कारं कृत्वा, सम्मानितौ। सुमतिना उत्तमसत्कारेण राघवौ एकरात्रं तत्र स्थित्वा, मिथिलां प्रति प्रस्थितौ। जनकस्य शुभां नगरीं दृष्ट्वा, सर्वे ऋषयः "शुभं शुभं" इति स्तुत्वा, मिथिलां महता सम्मानं कृतवन्तः। तत्र मिथिलायाः निकटे वनान्तरे रामः प्राचीनं, निर्जनं, रम्यं आश्रमं दृष्ट्वा, महर्षिं पप्रच्छ। "भगवन्, अयं आश्रमः इव दृश्यते, किन्तु कस्य तपस्विनः रहितः? पूर्वं कस्य आश्रमः एषः, श्रोतुम् इच्छामि।" राघवस्य वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः वाक्यकुशलः महर्षिः प्रत्युवाच। "राघव, शृणु। अस्य आश्रमस्य इतिहासं यथार्थं वक्ष्यामि। महानात्मना कोपात् शप्तः एषः आश्रमः। पूर्वं एषः गौतममहर्षेः आश्रमः आसीत्, दिव्यः, देवैः अपि पूजितः। अत्र अहल्या सहितः गौतमः सहस्रशः वर्षाणि तपः कृतवान्।" "गौतमस्य अनुपस्थितिं ज्ञात्वा, इन्द्रः शचीपतिः, मुनिरूपं धृत्वा, अहल्याम् इदं वचनं उवाच।" "कामिन्यः ऋतुकाले संयमेन मिलन्ति; किन्तु अहम् अधुनैव त्वया मिलितुम् इच्छामि।" "राघुकुलानन्द, अहल्या मुनिरूपेण इन्द्रं ज्ञात्वा, विवेकहीना, देवराजस्य जिज्ञासायाः कारणात्, तस्य अनुरोधं स्वीकृतवती।" "ततः कामं कृत्वा, अहल्या देवराजाय उवाच— 'सन्तुष्टा अस्मि, देवेश। शीघ्रं गच्छ।'" "'देवेश, गौतमात् आत्मानं मां च रक्ष।' इन्द्रः हास्यं कृत्वा अहल्याम् उवाच— 'सुन्दरी, सन्तुष्टोऽस्मि, यथा आगतोऽस्मि तथा गच्छामि।' इति, संयोगात् अनन्तरं, इन्द्रः कुटीम् त्वरया त्यक्तवान्।" "गौतमस्य भीत्या इन्द्रः शीघ्रं निर्गतः, गौतमं प्रविशन्तं दृष्ट्वा। सः देवदानवैरपि दुर्गमः, तपस्याः शक्त्या युक्तः, स्नानं कृत्वा, अग्निवत् दीप्तिमान् आसीत्।" "तत्र, गौतमं दर्भसमिधधारिणं दृष्ट्वा, इन्द्रः भयभीतः, मुखं शश्वत् श्वेतं अभवत्।" "मुनिरूपेण इन्द्रं दृष्ट्वा, धर्मात्मा गौतमः, कोपात्, तं पापात्मानम् इदं वचनं उवाच—" "मम रूपं धृत्वा, त्वया पापं कृतम्। तस्मात्, त्वं फलहीनः भविष्यसि।" "गौतमस्य महाक्रोधेन उक्तः, सहस्रनेत्रस्य शिश्नं भूमौ पतितम्।" "इन्द्रं शप्त्वा, पत्नीमपि शप्तवान्— 'सहस्रशः वर्षाणि, अत्र वासं करिष्यसि।'" "वायुभिः जीवित्वा, उपवासेन, तपस्याः दाहेन, भस्मशय्या, सर्वभूतैः अदृश्यत्वं, अत्र आश्रमे स्थास्यसि।" "यदा रामो दशरथनन्दनः, एषः घोरवनं आगमिष्यति, तदा त्वं शुद्धा भविष्यसि।" एवं विश्वामित्रः रामाय कथयामास, तस्य आश्रमस्य इतिहासं, अहल्याया दोषं च।