तदा श्रीरामः स्वपुरुषविषये विचारयन् वक्तुम् आरभत। यो दूतः समर्थः सन् स्वामिनः प्रियं कार्यं न करोति, स तु मध्यमः इति निगद्यते। यः पुनः सावधानः समर्थश्च सन् अपि नृपतेः नियोजितं कार्यं न सम्पादयति, स तु अधमः इति कथ्यते। तत्र हनुमान् रामाज्ञां सम्पाद्य कार्यं सफलयन् स्वमूल्यं न हीनं कृतवान्, सुग्रीवः अपि तेन अत्यन्तं सन्तुष्टः अभवत्। अथ रघुवंशजः रामः बलवान् लक्ष्मणश्च धर्मेण वैदेह्याः दर्शनात् रक्षिताः अभवन्। तथापि रामस्य हृदयं, यद्यपि सुखदं वार्तां श्रुत्वा, तस्मिन् हनूमति तुल्यं प्रियं किञ्चित् न कृतम् इति चिन्तया पुनः संतप्तम् अभवत्। तदा रामः हनूमन्तं सर्वस्मात् अधिकमूल्येनाङ्के परिष्वज्य महात्मानं तं स्नेहेन आलिङ्गयामास। एवं रामः प्रमुदितशरीरः कार्यसिद्धिं प्राप्तं हनूमन्तं समालिङ्ग्य सन्तोषमविन्दत्। अनन्तरं रामः चिन्तयित्वा, सुग्रीवस्य कपिराजस्य सन्निधौ, इदं वचनम् उवाच— सीतायाः अन्वेषणं सर्वथा सम्यक् कृतम्; परन्तु समुद्रतीरं प्राप्त्वा मम मनः पुनः क्लेशं प्राप्नोति। कथं खलु एते समागताः कपयः समुद्रं, या दक्षिणदिशि विस्तीर्णः दुःखपथश्च, तीरं प्रति गच्छेयुः? यद्यपि अहं वैदेह्याः वृत्तान्तं श्रुतवान्, तथापि कपिभिः समुद्रस्य परं गन्तुं कः उपायः इति मम चिन्ता वर्धते। इत्येवमुक्त्वा राघवः शत्रुनाशनः शोकेन विक्लवः सन् हनूमन्तं चिन्तयन् ध्याने निमग्नः अभवत्। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः प्रवर्तते। तदा प्रख्यातः सुग्रीवः दुःखापहं वाक्यं रामं दशरथात्मजं शोकेन संतप्तं प्रति उवाच। राघव, यदा वयं शत्रोः स्थानं ज्ञातवन्तः, तदा तव दुःखस्य कारणं न पश्यामि। त्वं बुद्धिमान्, वेदविद्, नीतिज्ञः, पण्डितः च; एषा सामान्यदृष्टिः, आत्मनाशिनी च, त्यज। वयं समुद्रं महाकच्छपाकीर्णं तीर्त्वा लङ्कां गत्वा शत्रुं हत्वा सीतां आनयिष्यामः। यः जनः विषण्णः शोकग्रस्तश्च भवति, तस्य सर्वे कार्याणि विफलानि भवन्ति, विपत्तिश्च जायते। एते कपिश्रेष्ठाः पराक्रान्ताः समर्थाश्च, तव प्रियं कर्तुं सर्वदा उत्सुकाः, अग्निमपि प्रविशेयुः; एषा मे दृढा निश्चयः। अहं पराक्रमेण तव शत्रुं रावणं दुष्कृतिनं हत्वा सीतां आनयिष्यामि; त्वमपि तदनुसारं कर्तव्यम्। अत्र सेतुर्निर्माय लङ्कां द्रष्टव्यम्; एवं राक्षसराजं प्रति त्वमपि कर्तव्यम्। यदा त्वं त्रीकूटशिखरे स्थितां लङ्कां द्रक्ष्यसि, रावणं च युद्धे निहतम्, तदा तव कार्यसिद्धिर्भविष्यति। भीमं समुद्रं विना सेतुं निर्माय, देवाः अपि, दानवाः अपि, इन्द्रसहिताः अपि, लङ्कां नाशयितुं न शक्नुवन्ति। यदा सेतुं समुद्रे स्थाप्य लङ्कां प्रति सर्वं सैन्यं तीर्त्वा विजयं प्राप्स्यति, तदा कार्यसिद्धिः; एते हि पराक्रमी कपयः युद्धे कामरूपिणः। तस्मात्, राजन्, अस्य मनोभेदस्य पर्याप्तिः; दुःखं हि पुरुषस्य वीर्यं हरति। यं कर्म कर्तव्यम्, तत्र धैर्येणैव विश्वसितव्यं; धैर्येणैव कर्ता शीघ्रं कार्यसिद्धिं प्राप्नोति। अतः, महाबुद्धे, एतेषां काले बलं उत्साहं च संनय; वीराणां तव सदृशानां, महात्मनां, नाशे दुःखे च शोकः सर्वाणि कार्याणि विनाशयति। त्वं हि विद्वान्, सर्वशास्त्रार्थवित्, ममाद्य मन्त्रिभिः सह शत्रुं जितुम् अर्हसि। राघव, त्रिषु लोकेषु न कोऽपि अस्ति यो युद्धे त्वां धनुष्मन्तं प्रतियातुं शक्नुयात्। कपिभिः तव भक्तैः तव कार्यं न विफलिष्यति; शीघ्रं समुद्रं तीर्त्वा सीतां द्रक्ष्यसि। अतः, शोकेन पर्याप्तिः; क्रोधं गृहाण, राजन्; मन्दाः क्षत्रियाः निन्द्याः, भीमाः सर्वैः भीयन्ते। अस्य भीमस्य सरितां पतिः समुद्रस्य तीरणाय, कश्चित् प्राज्ञः अस्माभिः सह आगतः; स उपायं विचिन्तयतु। यदा सैन्यानि तीर्त्वा पारं गच्छेयुः, तदा एव विजयं निश्चितं मन्ये; मम सर्वं सैन्यं तीर्त्वा जयमवाप्स्यति। एते कपयः पराक्रान्ताः, युद्धे कामरूपिणः; शिलावृष्ट्या दारुवृष्ट्या च शत्रून् निहन्युः। यथाकथञ्चित् अहं पश्यामि— वरुणालयं समुद्रं अवश्यं तीर्तुं शक्यते; युद्धे च शत्रुः निहन्यते इति विश्वासः अस्ति। किमधिकं वक्तव्यम्? सर्वथा त्वं विजयी भविष्यसि; शुभानि निमित्तानि पश्यामि, हृदयं च प्रमुदितम् अस्ति। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे तृतीयः सर्गः प्रवर्तते। सुग्रीवस्य यथार्थयुक्तं वचनं श्रुत्वा, काकुत्स्थः तद् अङ्गीकृत्य हनूमन्तं प्रति उवाच। तपसा, सेतुना, वा समुद्रस्य शोषणेन वा, अहं सर्वथा एतं सागरं तीर्तुं समर्थः अस्मि। कथय त्वं विस्तारतः— लङ्कायाः बलस्य सामर्थ्यं, द्वाररक्षणं, पुररक्षा, राक्षसानां निवासस्थानानि च। एवं श्रीरामः सुग्रीवस्य वचनेन सान्त्वितः, हनूमन्तं प्रति युद्धाय आवश्यकं सर्वं ज्ञातुम् इच्छन्, कृतनिश्चयः अभवत्।