नियुक्तः स्वामिना कष्टे कर्मणि यो भक्त्या तदनुष्ठानं सम्यक् करोति, स एव पुरुषश्रेष्ठः इति ख्यातः। तु यः सेवकः समर्थः सन् अपि स्वामिना महति कार्ये नियोजितः सन् राजा प्रियं न करोति, स तु मध्यमः इति कथ्यते। यः पुनः सेवकः सावधानः सन् अपि राजा आदेशितं कर्म न करोति, स तु अधमः इति परिगण्यते। एतेषु भावेषु, हनुमान् तु तं आदेशं सम्यक् निर्वर्त्य स्वस्य गौरवं न हीनम् अकरोत्, सुग्रीवः अपि तेन तुष्टः अभवत्। अहं च, रघुकुलसम्भवः लक्ष्मणश्च महाबलः, धर्मेण वैदेह्याः दर्शनात् रक्षिताः स्मः। तथापि, हनुमता हर्षजनकं वार्तां समुपनयता यत् अहं तस्य तुल्यं प्रियं किञ्चिद् अपि न कृतवान्, इत्येतस्मात् मम हृदयं पुनः क्लिष्टम्। हनुमतः एषः आलिङ्गनं, मम सर्वमपि तुल्यं बहुमूल्यं यत्, तस्मै महात्मने इदानीं दत्तम्। एवं उक्त्वा रामः हर्षसमाकुलशरीरः, कृतकार्यं प्रत्यागतं हनूमन्तं समालिङ्ग्य तुष्टः अभवत्। ततः चिन्तयित्वा रघुकुलश्रेष्ठः सुग्रीवेण श्रूयमाणः इदं वाक्यम् उवाच—सर्वथा सीतासन्धानं सम्यक् कृतम्, किन्तु समुद्रं प्राप्त्वा पुनः मम मनः विह्वलम्। कथं खलु एते कपिसंघाः विषमं विस्तीर्णं च समुद्रं दक्षिणं तीरं प्रति अतिक्रमिष्यन्ति? अहं यद्यपि वैदेह्याः वृत्तान्तम् अश्रौषम्, तथापि कपिभिः समुद्रस्य अतिक्रमणाय कः उपायः अस्ति? इति उक्त्वा रामः शत्रूनां विनाशकः, शोकात् संतप्तः हनुमन्तं चिन्तयन् स्थितः। शृणु अद्य वाल्मीकीये रामायणे युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः। तदा तेजस्वी सुग्रीवः दुःखहरं वाक्यं दशरथात्मजं रामं शोकसन्तप्तं प्रति उवाच। राघव, वयं सूचनां प्राप्तवन्तः, शत्रोः स्थानं ज्ञातवन्तः, अतः तव दुःखस्य कारणं न पश्यामि। त्वं बुद्धिमान्, शास्त्रज्ञः, प्राज्ञः, पण्डितश्च; एषः सामान्यः आत्मनाशकः भावः त्यज्यः। वयं महाकच्छपसंयुक्तं समुद्रं तरिष्यामः, लङ्कां आरोक्ष्यामः, शत्रुं च हनिष्यामः। यो मनुष्यः शोकात् क्लिष्टः, उत्साहहीनः, स सर्वेषु कार्येषु विफलः, आपद्ग्रस्तश्च भवति। एते कपिश्रेष्ठाः वीर्यवन्तः, समर्थाश्च, तव प्रियं कर्तुं उत्सुकाः; अग्निमपि प्रविशेयुः—एतत् अहं तेषां हर्षात् तथा दृढनिश्चयेन जानामि। अहं पराक्रमेण तव शत्रुं रावणं दुष्कृतिनं हत्वा सीतां आनयिष्यामि; त्वमपि एवं कार्यं कुरुष्व। अत्र सेतुं निर्माय तां पुरीं द्रष्टुम् अर्हामः; एवं राघव, त्वमपि राक्षसराजं प्रति कर्म कर्तुम् अर्हसि। यदा त्वं त्रिकूटशिखरे स्थितां लङ्कां द्रक्ष्यसि, रावणं च युद्धे हतं, तदा तव कार्यसिद्धिः निश्चितम्। विनाऽपि सेतुना समुद्रस्य, वरुणालयस्य, अतिक्रान्त्या, देवा अपि, दानवाश्च, इन्द्रेण सह, लङ्कां न विनाशयितुं शक्नुवन्ति। यदा सेतुः समुद्रे लङ्कापर्यन्तं निर्मीयते, मम सर्वं सैन्यं तं समुद्रं अतिक्रम्य जयति, तदा विजयो नः निश्चितः; एते हि वीर्यवन्तः कपयः यथाकामं रूपं धारयन्ति। अतः राजन्, एषः संदेहः यः सर्वार्थनाशकः, पर्याप्तः; ह्यस्मिन् लोके शोकः पुरुषस्य साहसं हरति। यत् कर्तव्यं, तत्र पुरुषः उत्साहं आश्रित्य एव शीघ्रं फलम् आप्नोति। इदानीं महाबुद्धे, त्वं स्वबलं उत्साहं च समाचर; वीर्यवन्तेषु पुरुषेषु, महात्मन्, शोकः सर्वकार्यनाशकः। त्वं बुद्धिमतां श्रेष्ठः, सर्वशास्त्रार्थवित्, मन्त्रिभिः सह, रिपुं जेतुम् अर्हसि। राघव, त्रिषु लोकेषु न कश्चन अस्ति यो युद्धे त्वां धनुष्करं प्रतियुध्येत। कपिभिः तव भक्तैः तव कार्यं न विफलम्; शीघ्रं तं समुद्रं अतिक्रम्य सीतां द्रक्ष्यसि। अतः दुःखस्य परित्यागः करणीयः; क्रोधं गृहाण, राजन्, ह्यालस्ययुक्ताः क्षत्रियाः निन्द्याः, भीमाः सर्वैः भीयन्ते। समुद्रस्य, नदीपतये, अतिक्रमणाय, अत्र कश्चन तीक्ष्णबुद्धिः सह आगतः—स उपायं चिन्तयतु। यदा तानि सैन्यानि अतिक्रम्य तिष्ठन्ति, तदा विजयो नः निश्चितः; मम सर्वं सैन्यं अतिक्रम्य जयति इति दृढं विद्धि। एते हि कपयः वीर्यवन्तः, यथेष्टं रूपं धारयन्ति, युद्धे शिलावृक्षवर्षैः शत्रून् निहन्युः। कथञ्चन अहं पश्यामि, वरुणालयं समुद्रं अतिक्रान्तं, शत्रुं च युद्धे हतं। किम् अधिकं वचनीयम्? सर्वथा त्वं विजयी भविष्यसि; शुभानि चिह्नानि पश्यामि, मम हृदयं हर्षेण पूर्णम्। शृणु अद्य वाल्मीकीये रामायणे युद्धकाण्डे तृतीयः सर्गः। सुग्रीवस्य यथार्थार्थं युक्तं च वाक्यं श्रुत्वा काकुत्स्थनन्दनः तद् अङ्गीकृत्य हनूमन्तं प्रति वाक्यम् उवाच। तपसा वा, सेतुना वा, समुद्रस्य शोषणेन वा, अहं सर्वथा अस्य समुद्रस्य अतिक्रमणे समर्थः इति।