हनुमता मिथिलात्मजां सांत्वयित्वा, तव दुःखेन संतप्तां, मृदुभिः शुभैश्च वाक्यैः प्रबोधितां शान्तिमावापयम्। शीघ्रं त्वं वीरवानरान् पश्यसि, ये नखदंष्ट्रायुधाः सिंहव्याघ्रसमानवीर्याः, नागेन्द्रसदृशाः समवेताः। त्वं च वानरश्रेष्ठानां गर्जितं लङ्कामलयशिखरेषु मेघगिरिसमं निनदन्तं शृणोषि। त्वं च राघवमपि शीघ्रं द्रक्ष्यसि, शत्रूनां जयिनं, वनवासाद्विमुक्तं, त्वया सह अयोध्यायामभिषिक्तं। एवं हनुमता कृतं महत्कर्म, दुर्लभं लोके, यदन्येन न चिन्त्यं कर्तुं शक्यम्। अहं न पश्यामि कञ्चिद् योऽयं महोदधिं तीर्तुं शक्नोति, वायोरिव, गरुडस्य वा, हनुमतः। लङ्का रावणेन सुव्याप्ता, सुरासुरयक्षगन्धर्वपन्नगराक्षसैः दुष्प्रवेश्या। कः स्वबलमाश्रित्य तां पुरीं प्रविश्य जीवन्निष्क्रान्तुं शक्नोति? कः राक्षसैः संरक्ष्यायां दुरासदायां पुरीं प्रविश्य तत्रातिष्ठेत्? यः शक्तिवीर्यसम्पन्नः, स हनुमता तुल्यः न स्यात्; स हि सुग्रीवस्य महाकर्म कृतवान्; अतः स्वशक्तिं स्ववीर्यं च तथैव माप्नुयात्। यः सेवकः स्वामिना दुष्करे कार्ये नियुक्तः, भक्त्या तत्संपादयति, स पुरुषोत्तमः। यः शक्तिमान् सन्, राज्ञः प्रियं कर्म न कुर्यात्, स मध्यमः; यः च यत्नसम्पन्नः, शक्तिमान्, कार्यं न पालयेत्, स अधमः। हनुमता तु कार्यं सम्पादितम्; न च तस्य मूल्यं ह्रासितम्; सुग्रीवः अपि तुष्टः। अहम्, रघुकुलोत्पन्नः, महाबलश्च लक्ष्मणः, धर्मेण वैदेह्याः साक्षात्कारेण रक्षिताः। तथापि, हनुमता हृष्टवार्ता प्राप्य, तस्मै तुल्यं किञ्चित् कर्तुं न शक्नोमि इति मनसि मे खेदः। हनुमानं परिष्वज्य, यदिदं मम सर्वं, तस्मै महात्मने अद्य दत्तम्। एवं उक्त्वा, रामः हर्षनिर्भरशरीरः, कृतकार्यं हनुमन्तं परिष्वज्य, तं पुनरागतं हर्षेण आलिङ्गयामास। ततः, रघूत्तमः चिन्तयित्वा, सुग्रीवे वानरेन्द्रे शृण्वति, इदं वचनं उवाच—"सर्वथा सीतासन्देशस्य अन्वेषणं सम्यक् कृतम्; किन्तु, समुद्रं प्राप्त्वा पुनः मे मनः क्लिश्यते। कथं नु वानरसमूहो महोदधिं दक्षिणतीरं प्रति तरिष्यति, यः दुस्तरः? यद्यपि वैदेह्याः वृत्तान्तः श्रुतः, वानराणां समुद्रतीरणाय किमुपायः?" इत्युक्त्वा, रामः शत्रुसूदनः, शोकेन क्लिष्टचित्तः, हनुमन्तं चिन्तयन् विवेश। एतेषां वचनानां श्रवणाय, वाल्मीकि-रामायणे युध्दकाण्डे द्वितीयः सर्गः आरभ्यते। तदा, तेजस्वी सुग्रीवः, दुःखेन विवर्णं दशरथात्मजं रामं, शोकनाशनं वाक्यं उवाच—"राघव, शत्रोः स्थानं ज्ञात्वा, तव शोकार्हता नास्ति। त्वं बुद्धिमान्, शास्त्रज्ञः, प्राज्ञः, पण्डितः; एषा साधारणदुष्प्रयोजना बुद्धिः त्यज्यताम्। वयं महाकच्छपसमाकीर्णं समुद्रं तरिष्यामः, लङ्कां आरोक्ष्यामः, तव शत्रुं हनिष्यामः। यो हि शोकाभिभूतः, दैन्येन क्लिष्टः, तस्य सर्वाणि कर्माणि विफलानि स्यु:। एते वानरश्रेष्ठाः, वीर्यवन्तः, तव प्रीत्यर्थं अग्निमपि प्रविशेयुः; एषा मे निश्चिता प्रीतिरेषाम्। वीर्येण अहं रावणं दुष्कृतिनं हत्वा सीतां आनयिष्यामि; त्वमपि तदनुकूलं कुरुष्व। अत्र सेतुबन्धनं कर्तव्यं, येन तां पुरीं पश्येम; तथा राघव, त्वया राक्षसराजे प्रति कर्तव्यं। यदा त्रिकूटशिखरस्थितां लङ्कां द्रक्ष्यसि, युद्धे रावणं च निहतम्, तदा सिद्धिर्भविष्यति। वैरिणां लङ्कां, वरुणालयं घोरं समुद्रं सेतुना विना, सुरासुरैः सह इन्द्रेणापि नाशयितुं न शक्यते। यदा सेतुर्लङ्कां यावत् समुद्रे बध्यते, मम सर्वं सैन्यं च तत्र गच्छति, तदा विजयः; एते हि वीरवानराः युद्धे रूपाणि विकुर्वते। अतः, राजन्, एषा संशयात्मिका बुद्धिः त्यज्यताम्; शोकः सर्वकार्याणि नाशयति। यत्कर्तव्यं, धैर्येण एव कर्तव्यम्; धैर्यसमन्वितः कर्ता शीघ्रं फलमाप्नोति। इदानीं, महाबुद्धे, उत्साहं धारय; वीरपुरुषेषु, महात्मन्, नाशे दुःखं सर्वकार्याणि नाशयति। त्वं हि पण्डितानां अग्रण्यः, सर्वशास्त्रार्थवित्; मया इव मन्त्रिभिः सह शत्रून् जेतुं योग्यः। राघव, त्रिषु लोकेषु, धनुष्कग्रहणे त्वां प्रतियातुं कश्चिद् नास्ति।" एवं सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा, राघवः मनसा धैर्यं समालम्ब्य, महाबलवान् वानरसेना सहितः, विजयाय चेष्टितुं प्रवृत्तः।