तदा, मातुः पुत्रस्य च तपोवनस्थयोः सम्यक् संमतिः कृतः। तयोः दिव्यरूपयोः पुत्रयोः यथेष्टं विचरन्तयोः, कार्यसिद्धौ स्वर्गं गतवन्तौ इति श्रूयते। एष एव स्थलं, हे काकुत्स्थवंशज, यत्र महेन्द्रः पूर्वं वासं कृतवान्। अत्र सा दिति तपोयुक्ता विचरति स्म; तथा इक्ष्वाकुनन्दनः धर्मात्मा, अलम्बुषायाः पुत्रः विशाला नाम्ना कीर्तिमान् अभवत्। तेनैव अस्मिन स्थले विशाला नगरी स्थापिता। तस्य पुत्रः बलवान् हेमचन्द्रः, हेमचन्द्रस्य पुत्रः प्रसिद्धः सुचन्द्रः। सुचन्द्रस्य पुत्रः धूम्राश्वः, धूम्राश्वस्य पुत्रः श्रीञ्जयः। श्रीञ्जयस्य पुत्रः वीर्यवान् सहदेवः, सहदेवस्य पुत्रः धर्मिष्ठः कुशाश्वः। कुशाश्वस्य पुत्रः महाबलः सोमदत्तः, सोमदत्तस्य पुत्रः काकुत्स्थः। तस्य पुत्रः दीप्तिमान् सुमति, अत्र नगरे वसति, कीर्तिमान् अजय्यः। इक्ष्वाकुवंशस्य प्रसादेन वैशालीनगरस्य सर्वे राजानः दीर्घायुषः, कुलीनः, वीर्यशाली, धर्मात्मानः च भवन्ति। अत्र, रात्रौ, सुखेन एकरात्रं वासं करिष्यामः; श्वः प्रभाते, हे नरश्रेष्ठ, जनकं द्रष्टव्यः। सुमति, महातेजस्वी, विश्वामित्रस्य आगमनं श्रुत्वा, पुनः आगतः, महाकीर्तिमान्। सः गुरुभिः बन्धुभिः च सह, उत्तमान् पूजाः कृत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, कुशलं पृच्छ्य, विश्वामित्रं अभाषत्। "भाग्यवान् अहम्, सौभग्यवान् अहम्, हे मुनिवर, यस्य भूमिं त्वं प्रविष्टः; त्वां दृष्ट्वा मम तुल्यः कोऽपि नास्ति।" शृणु, हे राघव, वाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे चत्वारिंशदष्टमं सर्गं। ततः, परस्परं कुशलं पृच्छ्य, संवादान्ते सुमति महर्षिं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्— "स्वस्ति ते, के एते युवान्, देवैः समवीर्यौ, गजसिंहगमनौ, वीरौ, व्याघ्रमहिषोपमौ? पद्मपत्रविशालाक्षौ, खड्गकृपाणधारिणौ, धनुष्मन्तौ, यौवनसंपन्नौ, अश्विनौ इव शोभायुक्तौ। आकस्मिकम् इह आगतौ, सुरलोकात् इव, पादैः आगतौ, किमर्थम्, केषां पुत्रौ, हे मुनिवर? इमं देशं चन्द्रसूर्याविव व्योम्नि शोभयन्तौ, समपदौ, समरूपौ, समगमनौ। किमर्थम् एते नरश्रेष्ठौ दुष्करमार्गं गत्वा, उत्तमायुधधारिणौ, आगतौ? सत्यं श्रोतुम् इच्छामि।" विश्वामित्रः तद्वचनं श्रुत्वा, सिद्धाश्रमवासं, राक्षसवधं, सर्वं यथावत् कथयामास; राजा विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा अतीव विस्मितः अभवत्। ततः सः तौ दशरथस्य पुत्रौ, सम्मानार्हौ, शक्तिमन्तौ, अतिथित्वेन सत्कारं कृतवान्। तयोः राघवयोः, सुमतिना उत्तमं सत्कारं कृत्वा, एकरात्रं तत्र वासं कृत्वा, मिथिलां प्रति प्रस्थितौ। जनकस्य शुभां नगरीं दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः "शुभम् शुभम्" इति स्तुत्य, मिथिलां सम्मानितवन्तः। तत्र, मिथिलानिकटे, रामः प्राचीनं, परित्यक्तं, रम्यं आश्रमं दृष्ट्वा, मुनिश्रेष्ठं पप्रच्छ। "हे भगवन्, आश्रम इव एतत् स्थलं दृश्यते, किन्तु तपस्विनः न दृश्यन्ति; कस्य पूर्वाश्रमः एषः?" रामस्य वचनं श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः, वाक्यकुशलः, प्रत्युवाच— "नूनं शृणु, हे राघव, कस्य आश्रमः एषः, यः महात्मना क्रोधात् शप्तः। पूर्वं अत्र गौतमस्य आश्रमः आसीत्, दिव्यतेजस्वी, देवैरपि पूजितः। अत्र, अहल्यया सह, सहस्रवर्षाणि तपः कृतवान्। गौतमस्य अनुपस्थितिं ज्ञात्वा, इन्द्रः, शचीपतिः, मुनिवेषं धृत्वा, अहल्यां प्रति इदं वचनं अब्रवीत्— 'कामिनः, सुकेशिनी, ऋतुकाले संयमेन मिलन्ति; अहम् तु त्वया अद्यैव मिलितुम् इच्छामि।' अहल्या, मुनिवेषेण इन्द्रं ज्ञात्वा, रघुसुत, जिज्ञासया देवेशं प्रति, बुद्धिहीनत्वात्, संगमं अनुमुमोद। ततः, कार्यसिद्धौ, अहल्या देवेशं प्रति अब्रवीत्— 'तुष्टा अस्मि, देवेश, शीघ्रं गच्छ, प्रभो।' 'देवेश, गौतमात् आत्मानं माम् च रक्ष,' इति अहल्या उक्तवती। इन्द्रः हास्यं कृत्वा, अहल्यां प्रति अब्रवीत्— 'सुश्रोणि, तुष्टः अस्मि, यथागतं गच्छामि।' संगमात् अनन्तरं, इन्द्रः कुटीम् त्वरया त्यक्तवान्। ततः, गौतमभयात्, शीघ्रं निर्गच्छन्, इन्द्रः महर्षिं प्रविशन्तं अपश्यत्। सः, देवदानवैरपि दुर्गमः, तपोबलसम्पन्नः, तीर्थोदकेन स्नातः, ज्वलनवत् दीप्तिमान्। तत्र, गौतमं दर्भसमिधधारिणं दृष्ट्वा, इन्द्रः भयभीतः, तस्य मुखं श्वेतम् अभवत्।