स ब्रह्मर्षिः स्वकीयेनादेशेन चत्वारः पुत्राः दिशः संचारयिष्यन्तीति दितिं प्रार्थयामास। सा च तां शुभां वाचमुवाच—"एषा मे पुत्राः, समये भविष्यन्ति, भगवन्, तवाज्ञया दिशः संचरिष्यन्ति, शुभमस्तु।" तस्याः वचनात् ताः पुत्राः मरुत इति लोके प्रसिद्धिं यास्यन्तीति उक्तम्। तद्वाक्यं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः, बलवधः, कृताञ्जलिः सान्त्वनं वचनमुवाच—"यथा त्वया उक्तं तथा सर्वं अवश्यं भविष्यति। नात्र संशयः। तव पुत्राः दिव्यरूपिणः यथेष्टं संचरिष्यन्ति।" एवं तयोः मातुः पुत्रस्य च तपोवने संनिधिं कृत्वा, तदर्थं सिद्ध्वा, स्वर्गं गतवन्तः इति श्रूयते, हे राम। एष एवायं देशः, यत्र महेन्द्रः पूर्वं वासमकरोत्, हे काकुत्स्थ। अत्रैव तपसा संपन्ना दिति विचचार। तत्रैव, नरश्रेष्ठ, इक्ष्वाकुवंशजः धर्मात्मा विशालः, आलम्बुषायाः पुत्रः, ख्यातिम् आप। तेनैवात्र विशाला नाम पुरी निर्मिता। विशालस्य पुत्रः वीर्यवान् हेमचन्द्रः, तस्यानन्तरं सुक्लेशः सुचन्द्रः प्रख्यातः। सुचन्द्रस्य सुपुत्रः धूम्राश्वः, तस्यापि श्रीमान् सृञ्जयः। सृञ्जयस्य पुत्रः प्रतापी सहदेवः, तस्यापि धर्मात्मा कुशाश्वः। कुशाश्वस्य पुत्रः महाबलः सोमदत्तः, तस्यप्यसौ काकुत्स्थः ख्यातः। तस्य पुत्रः तेजस्वी, अस्मिन्नेव नगरे वसति, सुमतिः नाम, अप्रतिहतः, यशस्वी। इक्ष्वाकुवरप्रसादात् वैशाल्याः सर्वे नृपाः दीर्घायुषः, उदाराः, पराक्रान्ताः, महाधर्मिकाश्च। अत्रैव वयम् एकरात्रमुपविश्यामः, श्वः प्रातः, नरश्रेष्ठ, जनकं द्रष्टव्यमिति। सुमतिः महातेजाः, विश्वामित्रस्य आगमनं श्रुत्वा, महायशाः, प्रत्यागच्छत्। स गुरुसंबन्धिभिः सह, परमपूजां कृत्वा, कृताञ्जलिः, कुशलं पृच्छित्वा, विश्वामित्रमुवाच। "धन्योऽहं, भगवन्, यन्मम देशं त्वया प्रविष्टम्। त्वां दृष्ट्वा, मत्समः भाग्यवान् नास्ति।" इति सुमतिः। श्रूयतां वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः। अन्योन्यं कुशलं पृच्छ्य, संवादान्ते सुमतिः महर्षिं प्रति वाक्यमब्रवीत्—"कः एते युवान्, देवसमौ वीर्येण, गजसिंहगमौ, शूरौ, व्याघृवृषसमौ? पद्मपत्रविशालाक्षौ, खड्गधनुर्बाणधारिणौ, यौवनसमृद्धौ, अश्विनौ इव रूपेण। केऽमी, भगवन्, पदातिनौ, देवलोकादिव समागतौ, केषां पुत्रौ, किमर्थं समुपस्थितौ? इमे भूमिं चन्द्रसूर्याविव व्योम्नि शोभयन्ति, समौ रूपेण, धैर्येण, गत्या च। किमर्थं, नरश्रेष्ठौ, दुरापदं मार्गमेतं कृतास्त्रौ आगतौ? सत्यमिच्छामि श्रोतुम्।" एवं सुमतेः वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः यथावृत्तं सर्वं न्यवेदयत्—सिद्धाश्रमवासं, राक्षसवधं, इति। तच्छ्रुत्वा राजा अतिविस्मितः। तौ दशरथात्मजौ, सत्कृत्य, यथाविधि पूजां कृत्वा, महाबलौ, सत्कारमकरोत्। ततः, तेन उदारात्मना सत्कृत्य, राघवौ एकरात्रं तत्र स्थित्वा, मिथिलां प्रति प्रस्थितवन्तौ। जनकस्य तां पुण्यां पुरीं दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः मिथिलां "शुभा, शुभा" इति स्तुत्वा, पूजां च तस्यैः कृतवन्तः। तत्र मिथिलाया निकटे, रामः प्राचीनां शून्यां रम्यां तपोवनं दृष्ट्वा, मुनिं पप्रच्छ। "भगवन्, इदं तपोवनसदृशं दृश्यते, परंतु मुनिवर्जितं कुतः? कस्य पूर्वं तपोवनमेतदिति श्रोतुमिच्छामि।" एवं राघवस्य वाक्यं श्रुत्वा, वाक्यकुशलः महर्षिः विश्वामित्रः प्रत्युवाच—"नूनं, राघव, शृणु, कस्यैतत् आश्रमं, यं महात्मना कोपेन शप्तम्। एष महान् गौतमस्याश्रमः, दिव्यतेजाः, देवैरपि पूजितः। अत्र, प्राचीनकाले, अहल्या सहितः, सहस्रवर्षाणि तपोऽकरोत् गौतमः। तस्य अनुपस्थितिं ज्ञात्वा, शचीपति इन्द्रः, मुनिरूपं कृत्वा, अहल्यां प्रति वचनमब्रवीत्—"ये कामिनः, सुकेशिनि, ऋतुकाले संयोगं वाञ्छन्ति, अहं तु त्वया सह अद्यैव समागमितुमिच्छामि।" स मुनिरूपिणं इन्द्रं विज्ञाय, रघुनन्दन, सा बुद्धिहीना, देवेशस्य कौतूहलात् तदनुज्ञां ददौ। ततोऽर्थसिद्धा सा, तं देवश्रेष्ठं प्रहृष्टा उवाच—"तुष्टास्मि, देवेश, शीघ्रं गच्छ, भगवन्।" "सर्वथा, आत्मानं च मां च, गौतमात् रक्ष," इति चोक्तवती। इन्द्रः हसित्वा, अहल्यां प्रति वचनमब्रवीत्—"सुमध्यमे, तुष्टोऽहम्, यथागतं यास्यामि।" एवमुक्त्वा, समागम्य, तत्क्षणमेव आश्रमात् निर्गतः।