एकः ब्रह्मलोकं गतवान्, अन्यः इन्द्रलोकं, तृतीयः च दिव्यवायुः इति ख्यातिमान् प्रसिद्धो बभूव। चत्वारः च, भगवन्, तवाज्ञया दिशः विचरिष्यन्ति। शुभमस्तु ते; काले एते मम पुत्राः भविष्यन्ति। तव कृत्येन ते मरुत्-नाम्ना विख्याताः भविष्यन्ति इति सा उक्तवती। तस्याः वचः श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः, बलस्य वधकर्ता, कृताञ्जलिः इति वचनम् उक्तवान्—"यथा त्वया उक्तम्, तथा एव सर्वं सन्देहं विना भविष्यति।" तव पुत्राः दिव्यरूपिणः यथेष्टं विचरिष्यन्ति। एवं तयोः संकल्पः कृतः, तपोवनस्थे माता पुत्रश्च। हे राम, श्रूयते यत् तयोः कार्यसिद्धये स्वर्गं गतवन्तौ। एष एव देशः, ककुत्स्थनन्दन, यत्र महेन्द्रः पूर्वं वसति स्म। अत्र सा दिति, तपसा संपन्ना, विचरति स्म। नरशार्दूल, इक्ष्वाकुवंशज, धर्मात्मा च एकः पुत्रः अलम्बुषायाः जातः, सः विशालः इति ख्यातिमान् बभूव। तेनैव अत्र विशाला इति पुरी निर्मिता। विशालस्य पुत्रः महाबलः हेमचन्द्रः; हेमचन्द्रस्य सुतः प्रसिद्धः सुचन्द्रः। हे राम, सुचन्द्रस्य पुत्रः धूम्राश्वः नाम, धूम्राश्वस्य सुतः सृञ्जयः अभवत्। सृञ्जयस्य पुत्रः वीर्यवान् सहदेवः, सहदेवस्य पुत्रः धर्मात्मा कुशाश्वः। कुशाश्वस्य पुत्रः महाबलः सोमदत्तः; सोमदत्तस्य पुत्रः काकुत्स्थः इति प्रसिद्धः। तस्य पुत्रः महातेजाः, अस्मिन्नेव नगरे वसति; सुमतिः इति नाम, प्रसिद्धः, अजितश्च। इक्ष्वाकुवंशस्य प्रसादेन, वैशालीनगरस्य सर्वे राजानः दीर्घायुषः, आर्यः, शूरः, उच्चधर्मशीलाश्च भवन्ति। अत्र वयम् अद्य रात्रौ सुखेन वासं करिष्यामः; प्रातःकाले, नरश्रेष्ठ, जनकं द्रष्टुम् अर्हसि। सुमतिः, महातेजाः, विश्वामित्रस्य आगमनं श्रुत्वा, महाकीर्तिमान् प्रत्यागच्छत्। सः, आचार्यैः बन्धुभिः च सहितः, उत्तमान् पूजार्हान् कृत्वा, कृताञ्जलिः, कुशलप्रश्नं कृत्वा, विश्वामित्रं प्रति वचनम् अब्रवीत्— "भाग्यवान् अहम्, कृतकृत्योऽहम्, भगवन्, यस्य भूमिम् त्वया प्रविष्टा; त्वां दृष्ट्वा मत्समः भाग्यवान् नास्ति।" इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः शृणु। अन्योन्यस्य कुशलं पृष्ट्वा, संवादान्ते, सुमतिः महर्षये इदं वचनम् अब्रवीत्— "कः शुभभाग्यवान्, इमे द्वौ कुमारौ, वीर्ये देवसमानौ, गजसिंहगमनौ, शूरौ, वृषशार्दूलसदृशौ? पद्मपत्रविसालाक्षौ, खड्गचापबाणिनौ, यौवनसम्पन्नौ, अश्विनौ इव रूपेण तिष्ठतः। केचन इमे, देवलोकात् इव आगत्य, पादच्छायया प्राप्तवन्तौ, कस्य पुत्रौ, किमर्थम् आगतौ, भगवन्? इमे भूमिम् चन्द्रसूर्याविव व्योम्नि शोभयन्तौ, समरूपसमवयवसम्प्रतिष्ठितौ। किमर्थम् इमे नरश्रेष्ठौ दुस्तरं मार्गम् आगत्य, उत्तमानि शस्त्राणि वहन्तौ? सत्यम् इच्छामि श्रोतुम्।" तस्य वचः श्रुत्वा, विश्वामित्रः तयोः सिद्धाश्रमवासम्, राक्षसानां वधं च, यथावत् निवेद्य, सुमतिं विस्मयाविष्टं कृतवान्। ततः तौ दशरथात्मजौ, सत्कृत्य, यथाविधि पूजितौ। अथ, तेन महात्मना उत्तमातिथिसत्कारं प्राप्य, राघवौ एकरात्रं तत्र स्थित्वा, मिथिलां प्रति प्रस्थितवन्तौ। जनकस्य तां पुण्यां पुरीं दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः "शुभं शुभम्" इति मिथिलां स्तुत्वा, पूजार्हां कृतवन्तः। तत्र, मिथिलायाः समीपे, रामः प्राचीना, निष्क्रान्ता, रम्या आश्रमस्थानं दृष्ट्वा, मुनिश्रेष्ठं पप्रच्छ— "भगवन्, इदं स्थलं आश्रमसम्निभम्, किन्तु मुनिभिः रिक्तम्; कस्य पूर्वमाश्रमः अयम्?" राघवस्य वचः श्रुत्वा, विश्वामित्रः वाक्यविशारदः, प्रत्युवाच— "सत्यं ते कथयिष्यामि, राघव; शृणु, कस्य अयं आश्रमः, कोपेन महात्मना शप्तः। अयं गौतमस्य महात्मनः आश्रमः, देवसमप्रभः, देवैः अपि पूजितः। अत्र, पुरा, अहल्या सहितः, सहस्रवर्षाणि तपः अचरत्।" "गौतमस्य अनुपस्थितिं ज्ञात्वा, इन्द्रः, शचीपतिः, मुनिरूपधारी, अहल्यां प्रति वचनम् अवदत्— 'कामयमानाः स्त्रियः ऋतुकाले धैर्येण स्थिताः; अहम् तु त्वया सह संगमं इच्छामि।'" "मुनिरूपिणं देवराजं विज्ञाय, रघुनन्दन, सा बुद्धिहीना, देवेशस्य कौतूहलात् तस्य अनुज्ञां दत्तवती। ततः, कार्यसिद्ध्यर्थम्, अहल्या इन्द्रं प्रति अवदत्— 'तृप्ता अहम्, देवेश; शीघ्रं गच्छ, प्रभो।'" "'देवेश, सर्वथा, आत्मानं च मां च गौतमात् रक्षस्व।' इन्द्रः हसन् अहल्यां प्रति वचनम् अवदत्।