रामः सुमित्रानन्दनं समुपस्थितं हनूमन्तं च समीपस्थं दृष्ट्वा तं मणिं प्रकटयन् हर्षेण आह—"एष मणिः मम प्रियतमे शिरसि शोभते। अद्य तस्य दर्शनात् अहं ताम् एव प्राप्तवान् इति मन्ये।" ततो रामः सौमित्रिं स्निग्धया वाचा पुनः पुनः पृष्टवान्—"सुमुख, सीता मिथिलेश्वरी किम् उक्तवती? तस्याः वचनानि तृणशीर्षे क्षिप्तजलवत् प्रवहन्ति।" रामः विषण्णः सुमित्रिम् उवाच—"सौमित्रे, किं दुःखतरं अस्ति यत् अहं एतं जलसम्भूतं मणिं पश्यामि, वैदेह्याः आगमनं विना? यदि वैदेही मासपर्यन्तं जीवति, तदा सा जीविष्यति; अहं तु तस्याः श्यामलोचनायाः सन्निधिं विना क्षणमपि न जीवितुं शक्नोमि।" रामः पुनः हनूमन्तं प्रति अभ्यर्थयामास—"मम प्रियतमा यत्र दृष्टा, तत्र मां अपि नय। तस्याः स्थितिं ज्ञात्वा अहं क्षणमपि स्थातुं न शक्नोमि। कatham सा मम तन्वी भीरु पत्नी घोरैः राक्षसैः मध्ये स्थिता अस्ति? शरदिन्दुस्तु तमःसमुत्थिता मेघैः आच्छादिता यथा न प्रकाशते, एवं तस्याः मुखं अपि इदानीं न शोभते।" रामः हनूमन्तं पुनः पृष्टवान्—"सत्यं ब्रूहि, हनुमन्, सीता किम् उक्तवती? तस्याः वचनैः अहं जीवामि, यथा रोगी औषधेन जीवति। मम प्रियतमा, मधुरभाषिणी, किम् उक्तवती? कथय, हनुमन्, कथं जानकी मम वियोगे, अत्यधिकं दुःखं सहन्ती, जीवति?" ततः सप्तषष्टितमं सर्गं आरभ्यते। महात्मना राघवेण एवं पृष्टः हनुमान् सीतायाः सर्वं वचनं राघवाय निवेदितवान्। जानकी, स्मृत्वा चित्रकूटे घटितानि, राघवस्य पुरातनानि स्मृत्याः वचनानि उक्तवती। जानकी एकदा राघवसहितं सुखेन शयाना आसीत्; तदा अचिरात् एकः काकः उत्पत्य तस्याः वक्षः प्रदेशे आघातं कृतवान्। पुनः राघवः तस्याः गोदाम् उपविष्टः शयानः आसीत्; काकः पुनः ताम् उपद्रुत्य पीडितवान्। तृतीयवारं सः काकः तीव्रतरं आघातं कृतवान्; तदा तस्याः रक्तेन आवृतं राघवः जागृतः। काकेन पुनः पुनः उपद्रुतः, राघवः तया जानक्याः जागृतः, शान्तः शयानः आसीत्। तस्याः वक्षः प्रदेशे विक्षतं दृष्ट्वा, क्रुद्धः राघवः विषधरः इव आक्रन्दन् उक्तवान्—"कस्य नखाग्रैः, भीरु, तव वक्षः प्रदेशः विदारितः? कः क्रोधेन पञ्चमुखः सर्पः इव क्रीडति?" ततः राघवः सर्वत्र दृष्ट्वा काकं रक्तनखं तस्याः समीपे स्थितं अपश्यत्। सः काकः इन्द्रस्य पुत्रः आसीत्, पक्षिणां श्रेष्ठः, वायुसदृशः शीघ्रगामी, भूमौ आगतः। तदा राघवः क्रोधात् ज्वलद्भिः नेत्रैः तं काकं प्रति घोरं संकल्पं कृतवान्। दर्भमेकं आसनात् गृहीत्वा ब्रह्मास्त्रं अभिमन्त्र्य तं पक्षिणं पुरः ज्वलनवत् प्रदीप्तम्। राघवः तं ज्वलन्तं दर्भं काकाय क्षिप्तवान्; सः दर्भः काकं अन्वगच्छत्। काकः भयात् सर्वैः देवैः परित्यक्तः, त्रिलोकं विचरन् रक्षां न प्राप्तवान्। पुनः सः राघवस्य समीपं आगतः, शत्रुनिग्रहेण, भूमौ पतितः शरणं याचितः। मरणार्हः अपि सः काकः, काकुत्स्थवंशजेन राघवेण करुणया रक्षितः; अस्त्रं एकदा मुक्तं न निष्फलं भवति। राघवः तस्य दक्षिणं नेत्रं विनष्टवान्; काकः राघवाय, दशरथाय च प्रणम्य, मुक्तः स्वं निवासं गतः। एवं अस्त्रविदां श्रेष्ठः, गुणशीलः च राघवः, किमर्थं राक्षसेषु अस्त्रं न प्रयुङ्क्ते? न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुराः, न मरुतगणाः, युद्धे तव प्रतिरोधं कर्तुं शक्नुवन्ति। यदि मम कारणात् ते किञ्चित् संकोचः अस्ति, तर्हि लक्ष्मणः शत्रुनिग्रहेण भ्रातृआज्ञया तीक्ष्णैः सुप्रयुक्तैः बाणैः रावणं शीघ्रं हन्तु। किमर्थं राघवः उत्तमपुरुषः मां न रक्षति? तौ पुरुषसिंहौ, वाय्वग्निसमप्रभौ, समर्थौ। देवैः अपि अजेयाः, किमर्थं माम् उपेक्षन्ते? नूनं अहं किञ्चित् महद् अपराधं कृतवती, नात्र संशयः। सौमित्रे, तौ युद्धे समर्थौ, शत्रुनिग्रहेण, किमर्थं मम दुःखितायाः धर्मयुक्तायाः वचनं श्रुत्वा मां न रक्षतः? पुनः अहं ताम् देवीम् इदं वचनं उक्तवान्—"देवि, सत्येन ते शपथं ददामि—रामः तव दुःखात् सर्वं सुखं परित्यक्तवान्।" रामः शोकात् आविष्टः, लक्ष्मणः अपि दुःखितः। यथा अहं त्वां किञ्चित् द्रष्टुं शक्नवान्, इदानीं विलापस्य समयः न। इदानीं तव दुःखस्य अन्तं द्रक्ष्यसि। तौ पुरुषसिंहौ, शत्रुनिग्रहेण, त्वद् दर्शनस्य आशया लङ्कां भस्मीकर्तुं, रावणं तस्य बान्धवान् च युद्धे हन्तुं उद्युक्तौ। नूनं राघवः त्वां स्वं नगरं नयिष्यति। हे निरपराधे, तस्य परिचयाय किञ्चित् चिन्हं दातव्यं। यद् रामं हर्षयेत्, तत् दातव्यम्। तदा सा सर्वतो दृष्ट्वा, उत्तमं केशपाशं विमोचयामास।