हनुमान्, पवनसुतः, वानराणां वचांसि श्रुत्वा, देवी सीतां प्रति नमस्कृत्य तस्याः दिशं प्रस्थितः। ततः वाक्यकुशलः हनुमान् अब्रवीत्—“सीतायाः दर्शनं यथा सम्पन्नम्, एष दिव्यः सुवर्णमणिः स्वप्रभया दीप्तिमान् अस्ति।” स तं उज्ज्वलम् सुवर्णमणिं रामाय दत्त्वा, अञ्जलिं कृत्वा अब्रवीत्—“अहं समुद्रं शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घितवान्। जानकीं सीतां अन्विष्य, तस्य दर्शनकामनया तत्र गतः। लङ्का नाम दुर्जनस्य रावणस्य नगरी अस्ति। दक्षिणसमुद्रस्य दक्षिणतीरे, दक्षिणे, सा निवसति। तत्र अहं रावणस्य अन्तःपुरे सीतां दृष्टवान्। सा राक्षसीभिः सततं त्रास्यमाना तव आश्रयमात्रेण, तव इच्छायाः प्रतीक्षायाः जीवन्ति, अहं तां द्रष्टवान्। अशोकवने घोरराक्षसीभिः रक्ष्यमाणा, देवी दुःखमुपगच्छति, हे वीर, यद्यपि त्वया सह सुखानुगता आसीत्। रावणस्य अन्तःपुरे राक्षसीभिः रक्ष्यमाणा, सा एकबद्धकेशा, शोकविह्वला, तव चिन्तनमग्ना अस्ति। भूमौ शयाना, शरीरं श्वेतवर्णं, शरत्कालारम्भे कमलमिव, रावणात् निराशा, मृत्युनिश्चयं कृतवती। हे ककुत्स्थवंशज, किंचित् प्रकारेण अहं तां रानीं दृष्टवान्, तव स्मरणे स्थिता; सौम्यया वाचा इक्ष्वाकुवंशस्य कीर्तिं तस्यै कथितवान्, हे निष्कलुष। ततः, पुरुषसिंह, शनैः तस्य विश्वासं प्राप्तवान्; अनन्तरं रानी मम सह संवादं कृतवती, सर्वं निवेदितवती। रामसुग्रीवयोः सन्धिं श्रुत्वा, सा हर्षपूर्णा अभवत्; तस्याः आचारः सदा शुद्धः, तव भक्तिरेव दृढा। एवं, महाभाग, अहं जनकतनयां दृष्टवान्, तपसा समन्वितां, तव भक्त्या युक्तां, नरश्रेष्ठ। सा मम प्रतिकृत्यं दत्तवती, यथा पूर्वं त्वत्समीपे चित्रकूटे, कौकिलस्य वृत्तान्तं, हे राघव। जानकी अब्रवीत्—“हे पवनसुत, यद् दृष्टं तव सर्वं रामाय पुनः निवेदयितव्यं।” पुनः सा अब्रवीत्—“एष मणिः तस्मै दातव्यः, यथावत् रक्षितः;” इति तस्याः वचनानि सुग्रीवस्य सन्निधौ उक्तानि। एष उज्ज्वलः शिरोमणिः, यं अहं तव कृते यथावत् रक्षितवान्, सा अब्रवीत्—“ललाटे रक्तस्मेरचिह्नं स्मर्तव्यम्।” एष काञ्चनः जलसमुद्भवः मणिः त्वत् समीपं आनितः; एतं दृष्ट्वा अहं तव दुःखसमये त्वां द्रष्टुमिव हर्षितः स्याम्, हे निष्कलुष। “एकमासपर्यन्तं जीवितं रक्षिष्यामि, हे दशरथसुत; मासान्ते राक्षसाधीनां पतित्वा, अहं न जीविष्यामि।” एवं सीता, क्षीणाङ्गी, धर्मनिष्ठा, रावणस्य अन्तःपुरे बद्धा, विस्तीर्णनेत्रा, मम समीपे उक्तवती। हे राघव, यथावत् सर्वं तुभ्यं उक्तवान्; सर्वथा समुद्रजलस्य तीरणाय यत्नः क्रियताम्। प्रतिकृत्यं ज्ञात्वा, उभौ राजकुमारौ पुनः आशां प्राप्तवन्तौ; पवनसुतः राघवाय यथाक्रमं, सम्पूर्णवाक्यैः, रानीदत्तं सर्वं निवेदितवान्। अथ वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। हनुमता एवम् उक्तः रामः, दशरथसुतः, मणिं हृदि स्थापयित्वा, लक्ष्मणेन सह अश्रूणि मुमोच। तं अप्रतिमं मणिं दृष्ट्वा, राघवः शोकविह्वलः, अश्रुपूर्णलोचनः, सुग्रीवाय इदं वचनं अब्रवीत्। “यथा गौः वत्सस्नेहेन पयः ददाति, तथा मम हृदयम् अस्मिन् मणौ दृष्टे स्नेहेन सिञ्चति। एष मणिः वैदेह्यै पितृससुरेण प्रदत्तः; विवाहसमये तस्याः शिरसि स्थापितः, तत्र शोभायमानः। एष जलसमुद्भवः मणिः अतीव पूजितः; यः बुद्धिमान् इन्द्रः यज्ञे परमसन्तुष्टः सन् अयम् दत्तवान्। एतं उत्तमं मणिं दृष्ट्वा, पिता इव मया दृष्टः; अद्य, सौम्य, वैदेह्याः तथा प्रभोः दर्शनमिव अनुभवामि। एष मणिः मम प्रियतमा शिरसि शोभते; अद्य तं दृष्ट्वा, सा मया प्राप्ता इव। पुनः पुनः, सौम्य, वद, यत् सीता वैदेही उक्तवती—यथा जलं तृणाग्रे सिञ्चितम्। किं दुःखतरं अस्ति, हे सौमित्रे, यद् अहं जलसमुद्भवं मणिं पश्यामि, वैदेह्याः आगमनं विना। यदि वैदेही एकमासपर्यन्तं जीवति, सा जीविष्यति; किन्तु, हे वीर, अहं तया श्यामलोचनया विना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। यत्र मम प्रियतमा दृष्टा, तत्र मां अपि नय; अद्य तस्याः स्थानं ज्ञात्वा, अहं क्षणमपि स्थातुं न शक्नोमि। सा कथं, मृगनयनी, भीरु, घोरराक्षसैः मध्ये तिष्ठति? यथा शरदिन्दुः तमसः निर्गतः, मेघैः आच्छादितः, तथा तस्याः मुखं इदानीं न प्रकाशते। सत्यम् वद, हनुमन्, यत् सीता उक्तवती; तेन अहं जीविष्यामि, यथा रोगी औषधेन। मम कान्ता, उज्ज्वला, मधुरवाचः, हनुमन्, किं उक्तवती? वद, जानकी कथं मम वियोगे, अधिकं दुःखं सहन्ती, जीवति?” अथ सप्तसप्तितमः सर्गः श्रूयताम्। महात्मना राघवेण एवम् उक्तः हनुमान्, सीताया वचनानि यथावत् राघवाय निवेदितवान्।