रामः, सीतायाः स्थितिं स्मरन्, हनूमन्तम् अपृच्छत्—"क्व वर्तते देवी सीता? कथं वा मयि प्रवर्तते? सर्वं मे वद वैदेह्याः विषये, हे वानराः।" इति। तस्य वचः श्रुत्वा वानराः हनूमन्तम्, यः सर्वं सीतायाः वृत्तान्तं वेद, तं वक्तुम् उपमन्। तेषां वचनं श्रुत्वा, पवनसुतः हनूमान्, सीतां प्राचीं प्रति शिरसा नमस्कृत्य, प्राञ्जलिः अवदत्—"यत्र देवी सीता दृष्टा, तत्रैतत् दिव्यम् हेमरत्नम्, स्वतेजसा दीप्तिमत्, अस्ति।" स हनूमान्, तद् दीप्तमानं हेमरत्नं रामाय दत्त्वा, प्राञ्जलिः उवाच—"अहं सागरम्, शतयोजनविस्तीर्णम्, अतिक्रम्य गच्छन्, जनकात्मजां द्रष्टुम् इच्छन् तत्र आगच्छम्। दक्षिणदिशि, दक्षिणसागरतीरे, रावणस्य दुर्मतेः लङ्कानामकं नगरम् अस्ति। तत्रैव रावणान्तःपुरे, सीतां द्रष्टवान् अस्मि।" "सा तु त्वयि एव आश्रयं कृत्वा, तव इच्छां प्रतीक्षमाणा, राक्षसीनाम् मध्ये, निरन्तरं भीषयमाना वर्तते। अशोकवने, विकटाभिः राक्षसीभिः रक्ष्यमाणा, सुखसंस्कृताऽपि दुःखं सहते, महाबाहो। रावणान्तःपुरे बद्धा, राक्षसीभिः संरक्ष्यमाणा, एकवेणीविनद्धकेशा, दुःखिता, त्वद्भावनया मनसा निमग्ना।" "सा भूमौ शयानाऽस्ति, शुष्कवर्णा, शिशिरारम्भे कमलमिव, रावणात् निराशा, मृत्युनिश्चया। हे काकुत्स्थ, यथाकथंचित् अहं तां महाराजपत्नीं दृष्टवान्, या त्वयि एव मनसा स्थिताऽस्ति; सौम्यया वाचा इक्ष्वाकुवंशस्य कीर्तिं शंसितवान्। ततः शनैः विश्वासं लब्ध्वा, सा देवी मया सह सर्वं उवाच।" "रामसुग्रीवयोः संधिं श्रुत्वा, सा परमं हृष्टा बभूव; सा सदा शुचिः, त्वयि अनन्यभक्तिः। एवं, महाभाग, अहं जनकात्मजां दृष्टवान्, या तपसा, त्वयि भक्त्या च युक्ता। सा चिन्हं दत्तवती, यथा पुरा चित्रकूटे, काकस्य विषये, हे राघव।" "जाने, सा मम उक्तवती—'हे वायुसुत, यत् यत् दृष्टं त्वया, तत् सर्वं रामाय पुनः निवेदय।' तथा चोक्तवती—'एतत् रत्नं तस्मै दातव्यम्, सावधानम्।' इत्येवं वाक्यं सुग्रीवस्य साक्षात् प्रोक्तवती।" "एषः दीप्तिमान् शिरोमणिः, यं अहं तव कृते रक्षितवान्, सा उक्तवती—'ललाटे रक्तचूर्णस्य लक्ष्म स्मर।' एषः सलिलसम्भवः रत्नमणिः तवोपहृतः; एनं दृष्ट्वा, दुःखितां त्वां दृष्ट्वेव, अहं हृष्ये।" "मासमेकं जीवितुं शक्नोमि, हे दशरथात्मज; अथ मासात् राक्षसानां वशं गता, न जीविष्यामि।" इति। एवं सा सीता, कृशाङ्गी, धर्मनिष्ठा, रावणान्तःपुरे बद्धा, विवल्गिता हरिणाक्षी, माम् एवं प्रोवाच।" "राघव, यथावृत्तमिदं सर्वं तव निगदितम्; सर्वथा सागरजलस्य अतिक्रमणं विधेहि।" इत्युक्त्वा, हनूमान्, चिन्हं ज्ञात्वा, तौ कुमारौ पुनः आशां प्राप्नुतः; स वायुसुतः राघवाय देवीवचः सम्यक्, क्रमशः, पूर्णया वाचा, निवेदयामास। एवमुक्ते हनूमता, दशरथात्मजः रामः तं रत्नमणिं हृदि स्थापयित्वा, लक्ष्मणेन सह बाष्पपूर्णलोचनः विललाप। तम् अनुपमं रत्नमणिं दृष्ट्वा, शोकाभिभूतः राघवः, अश्रुपूर्णलोचनः, सुग्रीवम् इदम् उवाच। "यथा गावः वत्सं प्रति स्निग्धया पयः प्रयच्छन्ति, तथा मम हृदयं अस्य रत्नस्य दर्शनात् स्नेहेन स्रवति। एषः रत्नमणिः मम श्वशुरेण वैदेह्यै दत्तः; विवाहकाले शिरसि स्थाप्य, शोभते। एषः सलिलसम्भवः रत्नमणिः अतीव पूज्यः; यं प्रीतः इन्द्रः यज्ञकाले दत्तवान्।" "एतं रत्नमणिं दृष्ट्वा, पितरम् इव दृष्टवान् अस्मि; अद्य, सौम्य, वैदेहीं च पितरं च दृष्ट्वेव आत्मनं मन्ये। एषः रत्नमणिः मम प्रियतमा शिरसि शोभते; अद्य एनं दृष्ट्वा, तामिव प्राप्तवान् अस्मि।" "पुनः पुनः, सौम्य, मे वद, या सीता, वैदेहराजकन्या, किं किं उक्तवती—यस्याः वाक्यं शरस्य उपरि क्षिप्तजलमिव प्रवहति।" "किं दुःखतरं अस्ति, सौमित्रे, यत् अहं एतं जलसम्भवम् रत्नमणिं पश्यामि, न तु वैदेहीं प्रत्यागताम्। यदि वैदेही मासमात्रम् जीवति, सा जीविष्यति; अहं तु, हे वीर, तस्या अनङ्गनयना विना, क्षणमपि न जीवेयम्।" "यत्र मम प्रियतमा दृष्टा, तत्र मां अपि नय; अहं तु, तस्या वासस्थानं ज्ञात्वा, क्षणमपि स्थातुं न शक्नोमि।" "कथमसा, मम तन्वी भीरु च भार्या, भीषणानां घोरराक्षसानां मध्ये तिष्ठति? यथा शरदिन्दुः तमसो निष्क्रान्तः मेघैः आच्छाद्यते, तथा तस्या मुखं न शोभते।" "सत्यं वद, हनूमन्, यत् यत् सीता उक्तवती; तेन एव जीवामि, रोगी औषधेन इव। किं मम प्रियतमा, मधुरवाचः, हनूमन्, उक्तवती? कथं सा जानकी, मया वियुक्ता, अतिदुःखं सहमाना, जीवति?" एवं हनूमतः वचनं श्रुत्वा, रामः तं रत्नमणिं हृदि स्थाप्य, सीतायाः दुःखं, तस्या स्थितिं च, स्नेहेन, शोकसम्भ्रान्तः, पुनः पुनः पृष्टवान्।