हनुमान् बलविक्रमः तदा रामस्य समीपे शिरः नमयित्वा उक्तवान् यथाः देवी सीता सुरक्षिताः स्थिताः च। हनुमतः वचः श्रुत्वा—"देवी दृष्टा" इति—यः वचनं अमृतसमानं अभवत्, रामः लक्ष्मणेन सह हर्षेण परिपूर्णः अभवत्। ततः लक्ष्मणः सत्यं निश्चित्य स्नेहपूर्वकं सगौरवं सुग्रीवं मारुतात्मजं च निरीक्ष्य। रामः अपि, रिपुवीरविनाशकः, परमसंतोषेण महत्सम्मानं हनुमन्तं वीक्ष्य। शृणु वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे पञ्चषष्टितमं सर्गम्। ततः प्रस्रवणगिरिं रम्यं वनं च गत्वा ते रामं महाबलिनं लक्ष्मणं च शिरः नमयित्वा। सुग्रीवं राजकुमारं पुरस्कृत्य तं सम्मान्य सीता-वृत्तान्तं वक्तुम् आरब्धवन्तः। रावणस्य अन्तःपुरे सीताया बन्धनं, राक्षसीभिः धमः, रामे भक्तिः, व्रतानुष्ठानं च तस्याः विस्तरेण रामाय कथितम्। सर्वं श्रुत्वा, वानराः वैदेह्याः सुरक्षितायाः श्रवणं लब्ध्वा रामस्य उत्तरवाक्यं प्रतीक्षन्ते। रामः उवाच—"कुत्र देवी सीता वसति? मयि तस्याः स्थितिः कथं? सर्वं विस्तरेण कथयत वानराः।" तस्य वचः श्रुत्वा वानराः हनुमन्तं, यस्य सर्वं सीताया वृत्तं ज्ञातम्, वक्तुम् प्रेरितवन्तः। तेषां वचः श्रुत्वा हनुमान् वायुसुतः सीतायाः दिशं प्रति शिरः नमयित्वा। वाग्मि हनुमान् उवाच—"सीतादर्शनं यथाऽभवत्, एष देवः सुवर्णमणिः स्वप्रभया दीप्तिमान्।" स तं सुवर्णमणिं रामाय दत्वा अञ्जलिं कृत्वा उवाच—"अहं समुद्रं शतयोजनं व्याप्य अतीतवान्।" "जनकनन्दिनीं सीतां अन्विष्य द्रष्टुम् इच्छन् अहं तत्र गतवान्। लङ्का नाम नगरं, दुष्टस्य रावणस्य।" "दक्षिणसमुद्रस्य दक्षिणतीरे, दक्षिणदिशि, तत्र सा वसति। तत्र अहं सीतां रावणस्य अन्तःपुरे स्थितां दृष्टवान्।" "त्वयि रामे तव इच्छायां च एव जीवितं स्थापयन्ती, राक्षसीभिः सततं धम्यमाना तां दृष्टवान्।" "अशोकवने घोरराक्षसीभिः रक्षितां, देवी दुःखं सहमाना, सुखसंस्कारिता अपि।" "रावणस्य अन्तःपुरे राक्षसीभिः रक्षितां, एकबद्धकेशां, विषण्णां, तव चिन्तया मनसि निमग्नां।" "भूमौ शयानां, तनुं शुष्कां, शरद्प्रारम्भे पद्मवत्, रावणात् निराशां, मृत्युनिश्चितां।" "काकुत्स्थवंशज, अहं ताम् रानीं किञ्चित् कष्टेन तवसम्प्राप्तां दृष्टवान्; सौम्यतया इक्ष्वाकुवंशस्य कीर्तिं उक्तवान्, पापरहित।" "ततः, पुरुषसिंह, शनैः विश्वासं प्राप्तवान्; अनन्तरं रानी मयि विश्वासं कृत्वा सर्वं उक्तवती।" "रामसुग्रीवसंयोगं श्रुत्वा सा हर्षेण पूर्णा अभवत्; तस्याः आचारः नित्यम् शुद्धः, तव भक्तिरेव।" "एवं महाभाग, अहं जनकनन्दिनीं दृष्टवान्, तपसा तव भक्त्या च सम्पन्नां, नरश्रेष्ठ।" "सा चिन्हं दत्तवती, यथा पूर्वं चित्रकूटे, काकवृत्तान्तं, राघव।" "जानीकी मम उक्तवती—'वायुसुत, सर्वं यथादृष्टं रामाय पुनः निवेदय।'" "तथा सा उक्तवती—'एतत् तस्मै दातव्यं, यथासंभूतं रक्षितव्यम्;' इति सुग्रीवस्य साक्षात्।" "एष दीप्तः चूडामणिः, यं अहं तव कृते यथायथं रक्षितवान्; सा उक्तवती—'ललाटे रक्तमणिचिह्नं स्मर।'" "एष जलजः मणिः रम्यः तव समीपं आनितः; एतं दृष्ट्वा अहं हर्षं लप्स्ये, पापरहित, दुःखसमये तवदर्शनमिव।" "'एकमासं जीवितं रक्षिष्यामि, दशरथस्य पुत्र; मासानन्तरं राक्षसाधीनां पतित्वा न जीविष्यामि।'" एवं सीता, तन्वी धर्मनिष्ठा, रावणस्य अन्तःपुरे बद्धा, मृगशावनेत्रा, मम उक्तवती। "राघव, सर्वं यथावृत्तं उक्तवान्; समुद्रजलस्य तीरगमनं सर्वथा विधेयम्।" चिन्हं ज्ञात्वा, उभौ कुमारौ पुनः आशां प्राप्तवन्तौ; वायुसुतः राघवाय रानीकथितं सर्वं क्रमेण, सम्पूर्णवाक्यैः, निवेदितवान्। शृणु वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे ष्षष्टितमं सर्गम्। एवं हनुमता उक्तः रामः दशरथनन्दनः मणिं हृदि स्थाप्य लक्ष्मणेन सह अश्रूणि मुमोच। तं अनुपमं मणिं दृष्ट्वा राघवः शोकग्रस्तः, अश्रुपूर्णनेत्रः, सुग्रीवाय इदं वचनं उवाच। "यथा गौः वत्सस्नेहेन पयः ददाति, तथा मे हृदयम् एतं दिव्यं मणिं दृष्ट्वा स्नेहेन परिपूर्णम्।" "एष मणिः वैदेह्यै पितृससुरेण दत्तः; विवाहसमये शिरसि स्थापितः, शोभायमानः।" "एष जलसम्भवः मणिः अतीव पूज्यः; यज्ञे परमसन्तुष्टेन बुद्धिमता इन्द्रेण दत्तः।" "एतं उत्तमं मणिं दृष्ट्वा, पितरं दृष्टवानिव; अद्य, सौम्य, वैदेह्यं च स्वामिनं च दृष्टवानिव अनुभवामि।