वनपालकाः तेषां हिंसां निवारयन्तः अपि, हे प्रभो, तैः वनवासिभिः मम अपि वचनानि अवज्ञाय, ते स्वेच्छया मधुवनस्य मधु उपभुञ्जते स्म। केचन अवशिष्टं तत्रैव निक्षिपन्ति स्म, अन्ये च यथेष्टं खादन्ति स्म; तेषां निग्रहे कृते सर्वे कोपात् विकृतिम् दर्शयन्ति स्म। ये तत्रात्यन्तं क्रुद्धाः आसन्, ते वनपालान् आक्रम्य, कोपसम्पन्नाः कपिसेनापतयः तान् वनात् अपास्य प्रातरन्। तदा ते बहवः वीर्यवन्तः कपयः, कपिश्रेष्ठाः, रोषारक्तलोचनाः, वनपालान् बलात् अभ्यधावन्। केचन पाणिभिः ताडिताः, केचन जानुभिः आहताः, केचन स्वेच्छया आकृष्य, तेषां देवयानः मार्गः दर्शितः। एवं, त्वयि प्रभौ स्थिते, एते वीराः निहताः, समग्रं च मधुवनं तैः सम्यक् उपभुक्तम्। एवं दधिमुखेन सुग्रीवाय, कपिश्रेष्ठाय, निवेद्यमाने, बुद्धिमान् लक्ष्मणः, रिपुसैन्यविनाशकः, तम् अपृच्छत्। "राजन्, किमर्थम् एष कपिः वनपालकः इह आगतः? किं च दुःखितः सः एतानि वचनानि उक्तवान्?" इति। एवं महात्मना लक्ष्मणेन उक्तः, वाक्यविशारदः सुग्रीवः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—"महाबाहो लक्ष्मण, वीर्यवान् कपिः दधिमुखः निवेदितवान् यत् कपिसैन्येन, अङ्गदप्रमुखैः, मधुवनस्य मधु उपभुक्तम्।" "एवं प्रकारस्य अपराधः तेषां न स्यात्, ये कार्यं न सम्पादितवन्तः; यतः ते वनं प्रविष्टवन्तः, नूनं कार्यं सिद्धम्। ये तान् वारयितुं वनपालाः प्रयत्नवन्तः, ते जानुभिः ताडिताः, अयं च बलवान् दधिमुखः अपि अवज्ञातः। अयं मया मधुवनस्य रक्षकः नियुक्तः; देवी दृष्टा न संशयः, तच्च न हनूमता अन्येन। न हि अन्यः कश्चन कारणम् अस्ति हनूमतः कृत्यस्य; कार्यसिद्धिः हनूमति एव, यथा प्रज्ञा कपिश्रेष्ठेषु।" "यत्र जाम्बवान् नेता, बली अङ्गदः च उपस्थितः, तत्र निश्चयः, बलम्, प्रतिष्ठितकीर्तिः च सन्ति। हनूमान् एव तत्राधिपः आसीत्; अन्यथा अन्यः उपायः नासीत्। अङ्गदप्रमुखैः वीरैः मधुवनं नूनम् विनाशितम्। दक्षिणदिशं अन्वेष्य आगत्य, ते कपिश्रेष्ठाः प्रतिनिवृत्त्य, पूर्वं दुर्गमं तन्मधुवनं नाशितवन्तः। सम्पूर्णं वनं कपिभिः उपभुक्तं, वनपालाः तदा जानुभिः ताडिताः।" "एतस्मात् कारणात् अयं मधुरवचनैः वक्तुं प्राप्तः; अस्य नाम दधिमुखः, वीर्यश्लाघ्यः कपिः। महाबाहो सौमित्रे, पश्य निश्चितम्—सीता दृष्टा, अतः सर्वे कपयः प्रतिनिवृत्त्य मधु पिबन्ति। न वा वैदेहीं दृष्ट्वा विना, ते ख्यातपुरुषाः, नरश्रेष्ठ, दिव्यं वनं लब्धम् अपि लङ्घयेयुः।" ततः धर्मात्मा लक्ष्मणः, राघवः च, सुग्रीवमुखात् प्रमोदजनकानि वचनानि श्रुत्वा, हृष्टौ अभवताम्। रामः अतीव प्रसन्नः, लक्ष्मणः अपि महायशाः; दधिमुखस्य वचनानि श्रुत्वा सुग्रीवः अपि हृष्टः। ततः सुग्रीवः पुनः वनपालकं उवाच—"ये कार्यं सम्पन्नवन्तः, तैः मधुवनं उपभुक्तम् इति मम तुष्टिः।" "एष दोषः क्षम्यः, तेषां कृत्यम् उचितम्, ये कार्यं सम्पन्नवन्तः। शीघ्रं गत्वा त्वं स्वयम् मधुवनं रक्ष, हनूमदधिकृतान् सर्वान् कपीन् शीघ्रं प्रेषय।" "हनूमद्-प्रधानान् शाखामृगान्, ये कार्यं सम्पन्नवन्तः, अहम् शीघ्रं राघवाभ्यां सह पृच्छितुम् इच्छामि, सीताः अन्वेषणे तेषां यत्नं श्रोतुम्।" एवं कार्यसिद्धिं ज्ञात्वा, कपिराजः, तयोः राघवयोः सहितः, कपीनां विजयम् दृष्ट्वा, हृष्टः, बाहू समाकुच्य, महोत्सवम् अकरोत्। एवमधि चतु:षष्टितमं सर्गं श्रोतव्यः। एवं सुग्रीववचनेन प्रेरितः, दधिमुखः कपिः प्रमुदितः, राघवम्, लक्ष्मणम्, सुग्रीवम् च प्रणम्य अभिनन्द्य च। सः सुग्रीवं राघवौ च प्रणम्य, वीर्यवन्तः कपिभिः सह, आकाशं प्रतिपद्य गतवान्। यथा पूर्वं आगतः, तथा शीघ्रं प्रत्यगच्छत्; आकाशात् भूमौ अवतीर्य, तन्मधुवनं प्रविष्टवान्। मधुवनं प्रविश्य, सः सर्वान् कपिसेनापतीन्, मदोन्मत्तान्, गर्वितान् च, मधुमूत्रं विसृजन्तः, दृष्टवान्। सः वीरः तान् उपेत्य, अञ्जलिं कृत्वा, प्रमुदितं अङ्गदं प्रति मृदु वचनानि अभाषत। "मृदुशील, वनपालकैः यत् निग्रहे कृतः, तस्मात् त्वं न क्रुध्याः; अज्ञानात्, रोषाच्च, ते त्वां प्रतिरोधितवन्तः।" "दूरं गत्वा श्रान्तः असि—स्वं मधु खाद; त्वं च राज्यकुमारः, अस्य वनस्य अधिपः, महाबलः च। पूर्वं यः क्रोधः दर्शितः, सः मूढत्वात्; त्वम् एव तं क्षन्तुम् अर्हसि, यथा तव पितरं, कपिसेनापतिं, पूर्वं क्षमावान्।" "सुग्रीवः अपि, अन्यः न, तव मातुलः, कपिश्रेष्ठ; अहम् अपि सर्वं तव मातुले निवेदितवान्, अघवर्जित।" "तव आगमनं श्रुत्वा, सर्वे एते वनवासिनः, अन्यैः अपि काननचारिभिः सह, इह आगताः।" "सुग्रीवः तव मातुलः, कपिराजः, वनस्य विक्षेपं श्रुत्वा, हृष्टः, न कोपितः।" राजा, दधिमुखस्य मृदुवचनानि श्रुत्वा, "शीघ्रं सर्वान् प्रेषय" इति आज्ञापयत्।