अहं सर्वान् एतान् वनचरीन् सहैव वनवासिभिः निरोद्धुं प्रयतितवान्, किन्तु मम वचनम् अवज्ञाय ते प्रमोदिताः खादितवन्तः पीतवन्तश्च। वनपालैः तेषां तादृशं हिंसाकर्म निषिद्धं सति, हे प्रभो, वनवासिनः मम अपि न किंचित् अकुर्वन्, स्वेच्छया खादनं चक्रुः। अन्येऽत्रावशिष्टं निक्षिपन्ति, अन्ये तु यथेष्टं खादन्ति; तान् यदा निगृह्णाति, सर्वे कोपेन भ्रुकुटिं कुर्वन्ति। ये तु कोपात्ययेन समन्विताः, ते वनपालान् आक्रम्य, क्रुद्धाः कपिसत्त्वाः तान् वनात् निष्कासयामासुः। ततो वीर्यवन्तः कपिवर्याः, रक्तलोचनाः, तान् वनपालान् बलात् अभ्यघ्नन्। केचन पाणिभिः ताडिताः, केचन जानुभिः हताः; केचन यथाकामं घृष्यमाणाः, स्वर्गमार्गः तेषां दर्शितः। एवं त्वयि प्रभो स्थिते, एते वीराः निहताः, सर्वं च मधुवनं तैः सम्यग् उपभुज्यते। एवं दधिमुखेन सुग्रीवाय कपिश्रेष्ठाय निवेद्यमाने, बुद्धिमान् लक्ष्मणः, रिपुसैन्यविनाशकः, तं पप्रच्छ। "राजन्, किमर्थं एष कपिः वनपालः अत्र आगतः? किं च, दुःखितः सः किमर्थं एतानि वचनानि उक्तवान्?" एवं महात्मना लक्ष्मणेन उक्तः सुग्रीवः, वाक्यकुशलः, लक्ष्मणं प्रत्युवाच—"आर्य लक्ष्मण, वीरः कपिः दधिमुखः निवेदितवान् यत् मधुवने मधु कपिभिः अङ्गदप्रमुखैः उपभुक्तम्। एतादृशं अपराधं तस्य कार्यस्य अनवाप्ते न स्यात्; तेन ते वनं प्रविश्य, निश्चितं कार्यं सिद्धम्। येन निगृहीतान् रक्षिणः जानुभिः ताडिताः, अयं च दधिमुखः बलवान् उपेक्षितः। अयं हि मया नियुक्तः मम वनस्य रक्षकः; देवी दृष्टा न संशयः, न चान्येन किंचन, हनूमता एव। अन्यथा हनूमतः क्रियायाः अन्यः हेतुर्नास्ति; कार्यसिद्धिः हनूमति एव, बुद्धिश्च कपिश्रेष्ठेषु। यत्र जाम्बवाँ नेताऽस्ति, महाबलः अङ्गदः च, तत्र निश्चयः, बलं, यशः च प्रतिष्ठितम्। हनूमान् एव तत्र अधिपः आसीत्; अन्यथा अन्यः उपायः न स्यात्। अङ्गदप्रमुखैः वीरैः मधुवनं हि विनाशितम्। दक्षिणां दिशं अन्विष्य आगत्य, ते कपिश्रेष्ठाः प्रत्यागच्छन्तः, तद् मधुवनं यत् पूर्वं अगम्यं आसीत्, तेनैव विनाशितम्। सर्वं वनं कपिभिः उपभुक्तं, रक्षिणः तदा जानुभिः ताडिताः। अतः एषः सुमधुरया वाचा आगतः, अस्य नाम दधिमुखः, कीर्तिमान् कपिः।" "महाबाहो सौमित्रे, पश्य यथार्थम्—सीता दृष्टा, तेन सर्वे कपयः प्रत्यागत्य मधु पिबन्ति। न हि वैदेह्याः दर्शनं विना, हे नरश्रेष्ठ, ते कीर्तिमन्तः पुरुषाः दिव्यम् उपवनं लङ्घयेयुः।" इत्येवं मधुरं वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा लक्ष्मणः राघवसहितः प्रमोदं प्राप्नोत्। रामः परमं हृष्टः, लक्ष्मणश्च महायशाः; दधिमुखस्य वचः श्रुत्वा, सुग्रीवः अपि प्रमुदितः। ततो सुग्रीवः पुनः वनपालं उवाच—"ये कार्यं साधितवन्तः, तैः मधुवनस्य भोगः मम प्रियः।" "अतिक्रमः क्षमणीयः, तेषां कर्म युक्तं ये कार्यं साधितवन्तः। त्वं शीघ्रं गत्वा स्वयम् मधुवनं रक्ष, हनूमत्प्रधानान् सर्वान् कपीन् शीघ्रं प्रेषय। हनूमत्प्रधानान् शाखामृगश्रेष्ठान् ये कार्यं साधितवन्तः, तान् राघवाभ्यां सहितान् शीघ्रं पृच्छितुम् इच्छामि, सीतायाः अन्वेषणकृतं प्रयत्नं च श्रोतुम्।" एवं कपिसैन्यस्य सिद्धिं दृष्ट्वा, तौ राजपुत्रौ प्रमोदं प्राप्नुतुः, कपिराजः च महतीं प्रीतिं प्राप। कार्यसिद्धिं निश्चित्य, हर्षेण बाहू समाकुंच्य, ते प्रमुदिताः। एवम् उक्तः सुग्रीवेण, दधिमुखः कपिः हृष्टः, राघवं लक्ष्मणं च सुग्रीवं च प्रणम्य। स सुग्रीवं राघवौ च प्रणम्य, वीर्यवन्तः कपिभिः सह आकाशं प्रतिपेदे। यथा सः पूर्वं आगतः, तथा शीघ्रं प्रत्यगच्छत्; आकाशात् भूमौ अवतीर्य, मधुवनं प्रविवेश। प्रविश्य मधुवनं, सः कपिश्रेष्ठान् अपश्यत्, सर्वान् मदोन्मत्तान् गर्वितांश्च, मधुमूत्रं विसृजन्तः। वीरः सः तान् समीपं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, प्रमुदितं अङ्गदं प्रति सौम्यं वचनं उवाच। "सौम्य, त्वं रक्षिणः यत् निग्रहं कर्तुं प्रयत्नवन्तः, तत्र कोपः न कर्तव्यः; अज्ञानात् कोपाच्च तैः तव प्रतिकूलं कृतम्। त्वं दीर्घं मार्गं गत्वा श्रान्तः—स्वकं मधु खाद; त्वं च राजपुत्रः अस्य वनस्य अधिपः, महाबलः। पूर्वं मूढतया कोपः कृतः, तं त्वं क्षन्तुम् अर्हसि, यथा तव पिता कपिसेनापतिः अतीते क्षमावान् आसीत्। सुग्रीवः अपि नान्यः तव मामः, कपिश्रेष्ठ; अहं तव मामाय सर्वं निवेदितवान्, निर्दोष।" "तव आगमनं श्रुत्वा, सर्वे एते वनवासिनः अन्यैः अपि वनचरैः सह अत्र आगताः। तव मामः सुग्रीवः, कपिनाम् अधिपः, वनस्य विक्षेपं श्रुत्वा प्रमुदितः, न च कोपितः।