राजन्, न कदापि त्वया, न वालिना, न वृक्षाणां धूलिना, मधुवनं पूर्वं विनष्टम्। इदानीं तु वानरैः तद् विनाशितम्। अहं सर्वान् वानरान् वनवासिनः च संयन्तुं प्रयत्नं अकरवम्, किन्तु ते माम् उपेक्ष्य हर्षेण खादन्ति पिबन्ति च। वनरक्षकैः अपि तेषां हिंसाया निषेधः कृतः, हे प्रभो, वानराः माम् अपि न अवमन्यन्ति, सततं खादन्ति। केचित् इह शेषं त्यजन्ति, अन्ये यथेष्टं खादन्ति; संयमने क्रुद्धाः सर्वे कोपमूर्तिं दर्शयन्ति। ये अतिव क्रुद्धाः आसन्, ते रक्षकान् अभ्यधावन्, वानरयूथपतयः क्रोधात् तान् वनात् निष्कासितवन्तः। ततः तैः वीर्यवान् वानरैः, श्रेष्ठैः वानरैः, क्रोधात् रक्तलोचनैः रक्षकाः प्रबलं आक्रमिताः। केचित् मुष्टिभिः ताडिताः, केचित् जानुभिः आहताः, केचित् यथेष्टं आकृष्यमाणाः, दिव्यमार्गः तेषां प्रदर्शितः। एवं, त्वं प्रभो, स्थिते, ये वीराः वानराः हताः, सम्पूर्णं मधुवनं तैः भक्षितं। दधिमुखः एवं सुग्रीवाय वानरश्रेष्ठाय निवेदयन् आसीत्, तदा बुद्धिमान् लक्ष्मणः, शत्रुसैन्यविनाशकः, तम् पप्रच्छ। "राजन्, किमर्थं अयं वानरः वनरक्षकः अत्र आगतः? किमर्थं च दुःखितः इमाः वाचः उवाच?" महात्मना लक्ष्मणेन एवम् उक्तः, सुग्रीवः, वाक्यकुशलः, लक्ष्मणं प्रत्युवाच— "आर्य लक्ष्मण, वीर्यवान् वानरः दधिमुखः निवेदितवान् यः मधुवने मधु वानरैः अङ्गदप्रधानैः भक्षितम्। कार्यं न सिद्धम् तेषां यदि तादृशं अपराधं न स्यात्; तेषां मधुवनं प्रविष्टं, कार्यं निश्चितं सिद्धम्। रक्षकाः संयन्तुं यत्नवन्तः, जानुभिः आहताः, दधिमुखः अपि तैः उपेक्षितः। अयं तु मया मधुवनरक्षकः नियुक्तः; देवी दृष्टा, न संशयः, हनुमता एव। हनुमतः कार्ये अन्यः कारणं न अस्ति; कार्यसिद्धिः हनुमता, प्रज्ञा अपि श्रेष्ठवानराणाम्। जाम्बवतः नेतृत्वे, महाबलः अङ्गदः सन्निहितः, यत्र निश्चयः, बलं, कीर्तिः च प्रतिष्ठिता। हनुमान् एव तत्र अध्यक्षः, अन्यथा उपायः न आसीत्; अङ्गदप्रधानैः वीरैः मधुवनं विनष्टम्। दक्षिणदिशं अन्वेष्य आगत्य, श्रेष्ठवानराः, प्रत्यागम्य, मधुवनं पूर्वं दुर्गमं तद् विनष्टम्। सम्पूर्णं वनं वानरैः उपभुक्तम्, रक्षकाः तदा जानुभिः आहताः। अतः अयं मधुरया वाचा आगतः, नाम दधिमुखः, वीर्यसम्पन्नः वानरः। महाबाहो सौमित्रे, सती सीता दृष्टा, अतः सर्वे वानराः प्रत्यागम्य मधु पिबन्ति। न तु वैदेहीं दृष्ट्वा विना, ये प्रसिद्धपुरुषाः, हे नरश्रेष्ठ, दिव्यं मधुवनं तैः लङ्घितम्।" ततः धर्मात्मा लक्ष्मणः, रामः च, सुग्रीवस्य मधुरवाक्यानि श्रुत्वा हर्षितौ। रामः अतिव हृष्टः, लक्ष्मणः कीर्तिसम्पन्नः अपि; दधिमुखस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः अपि हर्षितः। सुग्रीवः पुनः वनरक्षकं प्रति उवाच— "ये कार्यसिद्धाः वानराः तैः मधुवनं उपभुक्तम्, अहं तेन हृष्टः। अपराधः क्षम्यः, कार्यसिद्धानां तादृशं आचारः उचितः। शीघ्रं गच्छ, मधुवनं स्वयं रक्ष, शीघ्रं सर्वान् वानरान् हनुमत्प्रधानान् प्रेषय।" "अहं इच्छामि शीघ्रं तान् शाखामृगान् हनुमत्प्रधानान्, सिंहानिव गर्वितान्, कार्यसिद्धान्, राघवद्वयेन सह, पृच्छितुं, सीतायाः अन्वेषणायाः यत्नं श्रुतुं।" राघवौ, हर्षपूर्णौ, वानरराजः च, वानराणां कार्यसिद्धिं दृष्ट्वा, महतीं प्रीतिं प्राप्नुवन्, कार्यसिद्धिं ज्ञात्वा, बाहू आलिङ्ग्य हर्षिताः। ततः चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः श्रूयताम्। एवं सुग्रीवेण उक्तः, दधिमुखः वानरः, हृष्टः, राघवम्, लक्ष्मणम्, सुग्रीवम् च नमस्कृत्य। स सुग्रीवम् राघवौ च प्रणम्य, वीर्यवान् वानरैः सह आकाशम् उत्पत्य। यथा पूर्वं आगतः, तथा शीघ्रं निर्गतः; आकाशात् पृथिवीं अवतीर्य तद् वनं प्रविष्टः। मधुवनं प्रविश्य, वानरयूथपतिं अपश्यत्, सर्वे मदोन्मत्ताः गर्विताः, मधुजलम् मूत्रयन्तः। वीरः तान् उपेत्य, अञ्जलिं कृत्वा, हर्षितं अङ्गदं प्रति मधुरं वाक्यं उवाच— "मृदु, रक्षकैः संयमः कृतः इति कोपः न कर्तव्यः; अज्ञानात् क्रोधात् तैः विरोधः कृतः। दीर्घमार्गं गत्वा श्रान्तः त्वं, स्वं मधु खाद; त्वं युवराजः, वनस्य प्रभुः, महाबलः। पूर्वं मूर्खतया क्रोधः दर्शितः; तं क्षन्तव्यम्, यथा तव पिता, वानरयूथपति, पूर्वं क्षमितवान्। सुग्रीवः अपि तव मामः, न अन्यः, वानरश्रेष्ठ; अहं सर्वं तव मामाय निवेदितवान्, दोषरहित। तव आगमनं श्रुत्वा, सर्वे वनवासिनः अत्र आगताः, अन्यैः वनचरैः सह।" एवं मधुवनस्य विनाशः, वानराणां कार्यसिद्धिः, दधिमुखस्य निवेदनं, सुग्रीवस्य हर्षः, राघवद्वयस्य प्रीतिः, अङ्गदस्य क्षमा, सर्वं भक्त्या, सौम्यया च वार्ता, मधुवनं पुनः रक्षितम्।