क्षणमात्रेण तदा बुद्धिमान् सहस्रांशोः पुत्रः सुग्रीवस्य वानरस्य वनवासं प्राप्तवान्। तत्र रामं लक्ष्मणं च सुग्रीवं च दृष्ट्वा दधिमुखः आकाशात् समभूमौ अवतरत्। भूमौ अवतिर्य महावीर्यः दधिमुखः वनपालानां स्वामी सर्वैः वनपालैः परिवृतः तत्र स्थितः। दुःखितवदनः, प्रणम्य हस्तौ, शीघ्रं सुग्रीवस्य पादौ शिरसा स्पृष्टवान्। ततः वानरः पादसक्तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठः व्याकुलहृदयः इदं वचनं अब्रवीत्— “उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किमर्थं पादयोः पतितः? ते अभयम् दत्तम्। यथार्थं वद, किम् घटितम्?” “यथायोग्यं सर्वं यथायथं वद। मधुवने सर्वं कुशलम् वा? श्रोतुम् इच्छामि, वानर।” सुग्रीवेण महात्मना समाश्वासितः दधिमुखः उत्थाय इदं वचनं अब्रवीत्— “राजन्, न वृक्षधूलिना, न त्वया, न वालिना, कदाचित् मधुवनं नाशितम्; इदानीं वानरैः तद् विनष्टम्। सर्वान् वानरान् वनवासैः सह नियंत्रितुम् प्रयत्नम् अकरवम्, ते माम् अवज्ञाय हृष्टाः खादन् पिबन्ति। वनपालैः तेषां हिंसां प्रतिबन्धितां अपि, वनवासिनः माम् अवज्ञाय खादन्ति। केचित् अवशेषं निक्षिपन्ति, अन्ये यथेष्टं खादन्ति; प्रतिबन्धिताः सर्वे क्रुद्धाः विकृतमुखाः। ये अतीव क्रुद्धाः तदा पालान् अभ्यधावन्, वानरश्रेष्ठाः तान् वनात् निष्कासितवन्तः। तैः बहुभिः वीर्यवान् वानरैः, नेत्रैः क्रोधात् रक्तैः, पालाः तीव्रं ताडिताः। केचित् मुष्टिभिः ताडिताः, केचित् जानुभिः, केचित् यथेष्टं आकृष्य, देवानां मार्गः दर्शितः। प्रभो, तव स्थिते, एते वीराः हताः, मधुवनं सर्वं तैः सम्पूर्णं भक्षितम्।” एवं दधिमुखः सुग्रीवम् सूचयन् वानरश्रेष्ठः, बुद्धिमान् लक्ष्मणः शत्रुसूदनः तं प्रष्टुम् आरभत्— “राजन्, किमर्थं वानरः वनपालः अत्र आगतः? किम् दुःखितः इदं वचनम् उक्तवान्?” तदा महात्मना लक्ष्मणेन उक्तः सुग्रीवः वाक्यविशारदः तं प्रत्युवाच— “सौमित्रे, वीर्यवान् वानरः दधिमुखः वदति यत् मधुवनं वानरैः अङ्गदप्रमुखैः भक्षितम्। कार्यं न सिद्धं चेत् एतादृशी उल्लङ्घना न भवेत्; तेषां मधुवनप्रवेशे कार्यसिद्धिः निश्चितम्। यैः पालाः प्रतिबन्धिताः, ते जानुभिः ताडिताः, दधिमुखः अपि तेषां अवज्ञातः। अयं मया नियुक्तः वनपालः; देवी दृष्टा, न संशयः, न अन्येन, हनुमता एव। हनुमत्कृतस्य कार्यस्य अन्यः हेतुः नास्ति; कार्यसिद्धिः हनुमति, बुद्धिः अपि वानरश्रेष्ठेषु तस्मिन्। यत्र जाम्बवान् नेता, अङ्गदः बलवान् अस्ति, तत्र निश्चयः, बलम्, कीर्तिः अपि सदा। हनुमान् तत्र प्रमुखः; अन्यथा अन्यः मार्गः नास्ति। अङ्गदप्रमुखैः वीरैः मधुवनं नाशितम्। दक्षिणदिशं अन्वेष्य आगत्य, वानरश्रेष्ठाः प्रत्यागत्य मधुवनं, पूर्वं अपि अभेद्यं, विनष्टम्। सर्वं मधुवनं उल्लङ्घितम्, वानरैः उपभुक्तम्; पालाः ताडिताः, जानुभिः। अतः अयं मधुरवचनैः सूचयितुम् आगतः; अस्य नाम दधिमुखः, वीर्यशाली वानरः। सौमित्रे, महाबाहो, पश्य, सीता दृष्टा, अतः सर्वे वानराः प्रत्यागत्य मधु पिबन्ति। यदि वैदेही न दृष्टा, ते प्रसिद्धाः पुरुषाः दिव्यं वनं न उल्लङ्घेयुः। तदा धर्मात्मा लक्ष्मणः राघवसहितः, सुग्रीवस्य मधुरवचनं श्रुत्वा, हृष्टः अभवत्। रामः अत्यन्तं हृष्टः, लक्ष्मणः अपि कीर्तिमान्; दधिमुखस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः अपि हर्षितः। ततः सुग्रीवः वनपालम् पुनः अब्रवीत्— “कार्यसिद्धैः वानरैः मधुवनं उपभुक्तं मया सन्तुष्टः। उल्लङ्घनं क्षम्यं, कार्यसिद्धैः उचितम्। शीघ्रं गच्छ, मधुवनं स्वयं रक्ष, हनुमत्प्रमुखान् सर्वान् वानरान् शीघ्रं प्रेषय। हनुमत्प्रमुखान् शाखामृगान् राघवाभ्यां सह, कार्यसिद्धान्, मृगराजसमान्, शीघ्रं पृच्छितुम् इच्छामि, सीतायाः अन्वेषणं श्रोतुम्। राघवौ, हर्षपूर्णौ, वानरराजः च, वानराणां कार्यसिद्धिं दृष्ट्वा, अतिशयं हर्षिताः, कार्यसिद्धिं ज्ञात्वा, बाहू आलिङ्ग्य हृष्टाः।“ एवं सुग्रीवेण उक्तः दधिमुखः वानरः हृष्टः राघवम्, लक्ष्मणम्, सुग्रीवम् च अभिवाद्य उपस्थात्।