ते वानराः सरितः प्रवाहवत् वृक्षं प्रति स्रवन्तः मधुवनं जग्मुः। तत्र प्रविश्य, स्वबलमुपयुज्य तस्य मधुवनस्य रक्षिणः निगृह्य विजयं प्रापुर्य। मैथिलीं दृष्ट्वा श्रुत्वा च, तेषां उत्कण्ठा सुमहती जाता; ततो हर्षवशात् सर्वे तत्र मधु पित्वा, स्वादु फलानि च भक्षयामासुः। ततः सर्वे समुत्पत्य, वनपालसमूहम् अभिपत्य, शतशः तान् प्रहरन्तः मधुवने विचरन्ति स्म। केचन वानराः बाहुभ्यां मधुपूर्णकुम्भान् गृहीत्वा, सह सर्वैः तत्र मधु पित्वा प्रमोदन्ते स्म। अन्ये प्रहरन्तः, अन्ये खादन्तः; केचन पित्वा मधुकुम्भान् अपाकिरन्त, मुखानि मधुना लिप्तानि बभूवुः। केचन प्रमदात् उन्मत्ताः, अवशिष्टमधुना परस्परं ताडयन्ति स्म; अन्ये शाखाः गृहीत्वा वृक्षमूले उपविविशुः। मधुमत्तया संविग्नमनसः वानराः, पत्राणि विस्तीर्य, तत्रैव सन्तुष्टाः शय्यां कृतवन्तः। केचन अन्योन्यम् अपास्य, अन्ये पतन्तः, केचन उच्चैः शब्दं कुर्वन्तः, अन्ये हृष्टाः कूजन्तः। केचन मधुमत्ताः भूमौ शय्यां कृतवन्तः; केचन उत्साहात् हसन्तः, अन्ये विविधानि कर्माणि कुर्वन्ति स्म। केचन कृत्यं कृत्वा वदन्ति, अन्ये उत्थाय तिष्ठन्ति; ये चात्र मधुपालकाः दधिमुखस्य परिचारकाः आसन्, तानपि तैः तीव्रवानरैः निवारिताः, ते सर्वदिशं पलायिताः, जानुपीडिताः, दिव्यं मार्गं दर्शिताः। ते वानराः अत्यन्तविक्षुब्धाः, दधिमुखं गत्वा तं चेदमूचुः— "हनुमता तस्य वरदातृभिः सह, बलात् मधुवनं विनाशितम्; वयं जानुपीडिताः, दिव्यमार्गं दर्शिताः।" इति श्रुत्वा, दधिमुखो वनपालाधिपः क्रुद्धः सञ्जातः, तान् वानरान् सान्त्वयामास। स उवाच— "एहि, गच्छामः! तान् अत्युत्सिक्तवानरान् बलात् निगृह्य, ये मधुरमधु भुञ्जते, वशे स्थापयिष्यामः।" दधिमुखस्य वचः श्रुत्वा, प्रधानवानराः तेन सह पुनः मधुवनं प्रति प्रस्थिताः। तेषां मध्ये दधिमुखः, महावृक्षं दृढमालम्ब्य, वेगेन अग्रे धावति स्म; सर्वे वानराः तं अनुसरन्ति स्म। ते वानराः, शिलाः वृक्षांश्च, अपि च शिलाखण्डान् गृहीत्वा, कोपेन तेषां गजेन्द्रसदृशवानराणां समीपमुपाजग्मुः। बलात् तान् वानरान् निग्रहितुम् उद्यताः, समीपगम्य, कोपात् ओष्ठौ दष्ट्वा, पुनः पुनः गर्जन्तः। तदा दधिमुखं क्रुद्धं दृष्ट्वा, हनूमत्प्रमुखाः वानराः त्वरा समाव्रजन्। तदा कोपसमन्वितः अङ्गदः, वेगेन धावन्तं महाबाहुं वृक्षधारिणं दधिमुखं, उभाभ्यां बाहुभ्यां गृहीत्वा, अहं ज्येष्ठमिति न चिन्तयन्, तं भूमौ बलात् प्रक्षिप्य निपातितवान्। तस्य बाहूनि, ऊरू, मुखं च भग्नानि, रक्तेन समाच्छन्नः, स वीर्यवान् वानरः मूर्च्छितो भूत्वा क्षणमचेतनः अभवत्। कथञ्चित् तैः वानरैः मुक्तः स वानरश्रेष्ठः, पृथग्गत्वा, स्वसमीपस्थैः परिचारकैः सह रहसि इदं वचनमब्रवीत्— "एहि, यत्र स वानरराजः सुग्रीवः रामेण सहितः तिष्ठति, तत्र गच्छामः।" "सर्वमङ्गददोषं राज्ञे निवेदयिष्यामः; स यदा क्रुद्धः एतद्वचनं श्रोष्यति, वानरान् विनेष्यति।" "एषः मधुवनः महात्मनः सुग्रीवस्य पितामह्यः पितुः च दत्तः, दिव्यः, देवानामपि दुरापः।" "सुग्रीवः दण्डेन सर्वान् वानरान् सखिभिः सह दण्डयिष्यति, ये मध्वलोलुपाः प्राणान् उत्सृज्य मधु भुञ्जते।" "ये राजाज्ञां उल्लङ्घ्य पापाः, ते मृत्युमर्हन्ति; मदीयात् कोपात् जातः कोपो नूनं फलं दास्यति।" इत्युक्त्वा दधिमुखः वनपालान् प्रति, स वीर्यवान् दधिमुखः शीघ्रं वनपालैः सह प्रस्थितः। क्षणेनैव स बुद्धिमान् सहस्रांशुपुत्रः तं देशं गत्वा, यत्र सुग्रीवः वानरः वसति, तत्र अगच्छत्। तत्र रामं लक्ष्मणं च सुग्रीवं च दृष्ट्वा, स आकाशात् पृथिव्यां समुत्पत्य स्थितवान्। तत्र स वीर्यवान् दधिमुखः सर्वैः वनपालैः परिवृतः तिष्ठति स्म। शोकसन्तप्तमुखः, कृताञ्जलिः शीघ्रं सुग्रीवस्य पादौ शिरसा स्पृष्ट्वा प्रणम्य स्थितवान्। अथ वाल्मीकिमुनिना विरचितायां श्रीरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः तं वानरं पादपातितं दृष्ट्वा, वानरश्रेष्ठः सुग्रीवः सशोकहृदयः इदं वचनमब्रवीत्— "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किमर्थं पादयोः पतितः? तव अभयं दत्तं—सत्यं वद, यद्भूतं तद्वद।" "यद्भूतं यथावृत्तं सर्वं विमृश्य वद; किं मधुवने कुशलम्? श्रोतुमिच्छामि, हे वानर।" एवं महात्मना सुग्रीवेण प्रोत्साहितः, प्राज्ञः दधिमुखः उत्थाय वाक्यमुवाच— "राजन्, न कदापि वृक्षरजसा, न त्वया, न वा वालिना, मधुवनं पूर्वं नाशितम्; इदानीं वानरैः विनाशितम्।" "अहं तान् सर्वान् वनवासिभिः सह निग्रहीतुं प्रयत्नं कृतवान्, ते तु मां अवज्ञाय, हृष्टाः खादन्ति पिबन्ति च।