हरषेण सर्वे वानराः तं प्रशशंसुः—“शुभम्, शुभम्!” इत्युक्त्वा। ततोऽङ्गदं पूजयित्वा, सर्वे वानराः वानरश्रेष्ठं सम्यक् सस्मरुः। ततः सर्वे वानराः मदुवनं प्रति, निर्झरस्य प्रवाह इव वृक्षं प्रति, ययुः। प्रविश्य मदुवनं, बलात् तत्र रक्षिणः निर्जित्य, तं वनम् आप्लुत्य प्रविशन्ति स्म। मैथिलीं दृष्ट्वा श्रुत्वा च अतीव उत्कण्ठयाऽभिभूताः सर्वे वानराः ततः मधु पातुम्, रसभृतानि फलानि च आददुः। तदनन्तरं सर्वे वानराः उत्क्रान्ताः, वनरक्षिणां समूहं अभिगम्य, तत्र शतशः भ्रमन्तः तान् प्राहरन्। केचन वानराः बाहुभ्यां मधुपूर्णानि घटान् आदाय, तत्रैव सहर्षं पिबन्ति स्म। अन्ये तु खादन्तः तान् प्राहरन्; केचन पित्वा मधुकोषान् दूरं क्षिपन्तः, मुखानि मधुना लिप्तानि अभवन्। केचन उत्साहवशात् अन्योन्यं मधुशेषैः ताडयन्तः, केचन शाखां गृहीत्वा वृक्षमूले निषेदुः। मदोन्मत्ताः वानराः, इन्द्रियैः प्रमत्ताः मधुपानात्, पत्राणि प्रसार्य, तत्रैव सुखेन शय्यां कृत्वा शिश्युः। केचन अन्योन्यं विक्षिपन्तः, अन्ये पतन्तः, केचन शब्दं कुर्वन्तः, अन्ये प्रमोदेन कूजन्तः। केचन वानराः मधुमत्ताः भूमौ शय्यां कुर्वन्तः, केचन उत्साहात् हसन्तः, अन्ये विविधानि कर्माणि कुर्वन्तः। केचिद् वदन्तः कर्म कृत्वा, अन्ये जाग्रत् अभवन्; ये च तत्र मधुरक्षिणः, दधिमुखस्य अनुचराः आसन्—तेऽपि तैः क्रूरैः वानरैः अपसार्य, सर्वतः पलायमानाः, जानुना विक्लवाः, देवयानम् अदर्शयन्। ते अतिविक्षुब्धाः दधिमुखं गत्वा ऊचुः—“मधुवनं हनूमता तेन च तैः वरदातृभिः बलात् विनष्टम्; वयं जानुभ्यां विक्लवाः, देवयानं दर्शिताः।” ततो दधिमुखः, मधुवनस्य रक्षकवानरः, तद्वचनं श्रुत्वा, कोपेन अभिभूतः, तान् वानरान् सान्त्वयामास। स उवाच—“इह आगच्छाम, यावत् गच्छामः! यः एते अभिमानिनः वानराः उत्तमं मधु भुञ्जते, तान् बलात् निगृह्णीमहि।” दधिमुखस्य वचनं श्रुत्वा, तस्य प्रमुखाः वानराः तेन सह पुनः मदुवनं प्रति जग्मुः। तत्र मध्ये दधिमुखः, महावृक्षम् आदाय, वेगेन अग्रे धावन्, सर्वे वानराः तं अन्वगच्छन्। ते वानराः क्रुद्धाः शिलाः, वृक्षांश्च, अश्मांश्च गृहीत्वा, गजोपमवपुषः वानरान् यत्र तत्र अभिजग्मुः। ते बलात् तान् निग्रहीतुं प्रयत्नवन्तः, क्रोधात् अधरं दंशन्तः, पुनः पुनः गर्जन्तः, तत्र उपागच्छन्। ततः क्रुद्धं दधिमुखं दृष्ट्वा, हनूमत्प्रमुखाः वानरश्रेष्ठाः वेगेन तस्याभिमुखं धावन्तः। तदा क्रुद्धः अङ्गदः, महाबाहुं, बलवन्तं, वृक्षधरं दधिमुखं, वेगेन धावन्तं, उभाभ्यां बाहुभ्यां गृहीत्वा, अहं ज्येष्ठः इति गर्वेण, तं क्षमां न कृत्वा, त्वरया भूमौ बलात् प्राक्षिपत्। तेन तस्य भुजौ, ऊरू, मुखं च भग्नम्, स रक्तेन समावृतः, सः वीर्यवान् वानरः, मूर्च्छितः क्षणमपि अपतत्। कथञ्चित् तैः वानरैः मुक्त्वा, स वानरश्रेष्ठः, पृथक् स्थातुम् उपेत्य, स्वान् अनुचरान् समागतान् रहसि उवाच—“आगच्छाम, यत्र वानराधिपः सुग्रीवः रामेण सह वसति, तत्र गच्छामः। सर्वं अङ्गदकृतं दुष्कृत्यं नृपाय निवेदयामः; स राजा, असहिष्णुः, एतान् वानरान् नाशयिष्यति। एष मदुवनं महात्मनः सुग्रीवस्य पितामहात् पितुः च प्राप्तं, दिव्यम्, देवैरपि दुर्लभम्। सुग्रीवः दण्डेन एतान् वानरान् सखिभिः सह, मधुलोभात् प्राणान् त्यक्त्वा, दण्डयिष्यति। एते दुष्टाः राजाज्ञां उल्लंघ्य, मृत्युम् अर्हन्ति; मम रोषसमुत्थः क्रोधः फलं दास्यति।” एवं तैः वनरक्षिभिः उक्त्वा, महाबलः दधिमुखः शीघ्रं तैः सह निर्गत्य, क्षणेन सहस्रकिरणस्य पुत्रः सुमतिः, सुग्रीवस्य वानरस्य यत्र वासः तत्र जगाम। तत्र रामं लक्ष्मणं च सुग्रीवं च दृष्ट्वा, स आकाशात् सम्यक् पृथिव्यां अवतीर्य, स्थिरां भूमिं स्पृष्ट्वा, महावीर्यवान् दधिमुखः, सर्वैः रक्षिभिः परिवृतः, तत्र स्थित्वा, दुःखितमुखः, कृताञ्जलिः, शीघ्रं सुग्रीवस्य पादौ शिरसा स्पृष्ट्वा प्रणनाम। इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः। ततः तं वानरं पादपतितं दृष्ट्वा, वानरश्रेष्ठः सुग्रीवः, क्लिष्टेन मनसा, इदं वचनम् अब्रवीत्—“उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किं पादयोः पतितः? अभयं ते दत्तम्, सत्यम् आख्याहि, यत् कृतम्। यथायोग्यं यद्वृत्तं, तत्त्वेन वद, किं मधुवने सर्वं कुशलम्? श्रोतुमिच्छामि, वानर!” एवमुक्तः महात्मना सुग्रीवेण, बुद्धिमान् दधिमुखः उत्थाय, इदं वचनम् अब्रवीत्—“राजन्, न कदापि त्वया, न च वालिना, न पि वृक्षधूलिना, मधुवनं पूर्वम् इदृशं नाशितम्; इदानीं तु वानरैः सम्पूर्णं विनष्टम्।