अथाङ्गदस्य वाक्यं श्रुत्वा, यत्रापि कर्तव्यं न कर्तव्यम्, तत्रापि कर्तव्यम् इति सन्देशमुपलभ्य, सर्वे वानरश्रेष्ठाः तं हर्षेण प्रशशंसुः—"साधु साधु" इति। तं पूजयित्वा, सर्वे वानराः वानरवरं नमस्कृत्य, मदुवनं प्रति निर्जग्मुः। ते निर्झरिणः प्रवाह इव वृक्षं प्रति, मदुवनं प्रविश्य, स्वबलप्रभावेन तत्र रक्षिणः निगृह्य, अतिकौतुकात् मैथिलीं दृष्ट्वा श्रुत्वा च, सर्वे मधु पिबन्तः रसानि च फलानि जगृहुः। ते तत्र कदलीवनमध्ये, वनरक्षिणः संमिल्य, शतशः तान् वानरान् भ्रमन्तः प्रहारयन्ति स्म। केचन वानराः बाहुभ्यां मधुपूर्णान् घटान् गृहित्वा, सहर्षं मधु पिबन्तः तत्र रमन्ते स्म। अन्ये प्रहारान् कुर्वन्तः, केचन खादन्तः, केचन पीत्वा मधुकोषान् अपाक्षिपन्, मधुना मुखानि लिप्तानि च। केचन प्रमत्ताः अवशिष्टमधुना परस्परं ताडयन्ति, अन्ये शाखां गृहीत्वा वृक्षमूले निषेदुः। अतिमत्ताः ते वानराः, इन्द्रियैः मदेन विकारग्रस्ताः, पत्राणि प्रसार्य सुखेन शयानाः आसन्। केचन अन्योन्यं क्षिपन्तः, अन्ये पतन्तः, केचन उच्चैः शब्दं कुर्वन्तः, अन्ये हृष्टाः कूजन्ति स्म। केचन मधुमत्ताः भूमौ शेरते, केचन उत्साहात् हसन्ति, अन्ये विचित्राणि कर्माणि कुर्वन्ति। केचन कृतकर्माणः भाषन्ते, अन्ये प्रबुद्धाः, ये चात्र दधिमुखस्य सेवकाः मधुरक्षिणः, ते तैः भीमवानरैः अपसारिताः, सर्वतो दिशः पलायमानाः, जानुपीडिताः, देवयानं दर्शिताः। ते अतिव्यथिताः दधिमुखं प्रति गत्वा, "हनूमता तेन च तेन वरदानप्राप्तैः वानरैः मदुवनं बलात् विनाशितम्, वयं जानुपीडिताः देवयानं दर्शिताः" इति न्यवेदयन्। ततः दधिमुखः वनपालवानरः, मदुवनं विनष्टं श्रुत्वा क्रुद्धः, तान् वानरान् सान्त्वयामास। स उवाच—"आगच्छत, गच्छामः! ते अतिक्रान्तमानिनः वानराः, ये उत्तममधु भुञ्जते, तान् वयं बलात् निगृह्णीमः।" दधिमुखस्य वचः श्रुत्वा, वानरश्रेष्ठाः तेन सह पुनः मदुवनं प्रति जग्मुः। तेषां मध्ये दधिमुखः, महावृक्षं दृढम् आलम्ब्य, शीघ्रं प्रधावन् अग्रे ययौ, सर्वे वानराः तं अनुजग्मुः। ते वानराः, शिलाः वृक्षांश्च गृहीत्वा, क्रुद्धाः तत्र यत्र गजोपमाः वानराः तिष्ठन्ति, तत्र आगच्छन्। ते बलात् तान् निग्रहीतुं प्रयत्नवन्तः, समीपं गत्वा, क्रोधात् ओष्ठौ दष्ट्वा, बारं बारं गर्जन्तः, तान् तर्जयन्ति स्म। तदा दधिमुखं क्रुद्धं दृष्ट्वा, हनूमत्प्रमुखाः वानरश्रेष्ठाः शीघ्रं तस्याभिमुखं प्रधावन्तः। ततः क्रुद्धः अङ्गदः, तं महाबाहुं, बलवन्तं, वृक्षधारिणं, त्वरया धावन्तं, उभाभ्यां बाहुभ्यां गृहीत्वा, अहङ्कारमत्तः, "अयम् मे ज्येष्ठः" इति न चिन्तयन्, तं बलात् भूमौ चिक्षेप। तस्य बाहुभ्यां, जङ्घाभ्यां, मुखेन च भग्नस्य, रक्तेन संवृतस्य, स वीर्यवान् वानरः भ्रममाणः, मोहाविष्टः, किञ्चित्कालं चेतना-भ्रष्टः अभवत्। किञ्चित् प्रकारेण तैः वानरैः विमुक्तः, स वानरश्रेष्ठः, पृथक् स्थित्वा, स्वान् परिचारकान् संनिपत्य रहसि उवाच—"गच्छाम, यत्र वानराधिपः सुग्रीवः रामेण सह वसति।" "राज्ञः समीपे अङ्गदस्य सर्वदोषं निवेदयामः; स चेद्राजन्, असहिष्णुः, तद्वचनं श्रुत्वा, वानरान् विनेष्यति।" "एष मदुवनं महात्मनः सुग्रीवस्य, पित्रा पितामहेन च दत्तं, दिव्यं, देवानामपि दुर्लभम्।" "सुग्रीवः दण्डेन सर्वान् वानरान् सखिभिः सह, मधुलोभात् प्राणान् त्यक्त्वा, दण्डयिष्यति।" "ये पापकृत्यं कृत्वा, राजाज्ञां उल्लङ्घ्य, मृत्युमर्हन्ति, मम कोपसम्भूतः क्रोधः फलं दास्यति।" एवं वनरक्षिणः समाश्वास्य, बलवान् दधिमुखः शीघ्रं तैः वनरक्षिभिः सह निर्गतः। क्षणमात्रेण, स धीमान् सहस्रांशुपुत्रः, यत्र वानरः सुग्रीवः वसति, तत्र समुपाजगाम। तत्र रामं लक्ष्मणं च सुग्रीवं च दृष्ट्वा, स नभः त्यक्त्वा, समं स्थिरायाः पृथिव्याः पतितः। भूमौ अवतीर्य, स महावीर्यवान् दधिमुखः, वनरक्षिभिः परिवृतः, तत्र स्थितः। दुःखितमुखः, कृताञ्जलिः, शीघ्रं सुग्रीवस्य पादौ शिरसा स्पृष्ट्वा, प्रणमामास। इति श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे त्रिसष्टितमः सर्गः। अथ तत्र, वानरं पादपतितं दृष्ट्वा, वानरश्रेष्ठः, सन्त्रस्तचित्तः, वाक्यमिदं अब्रवीत्—"उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किमर्थं पादयोः पतितः? ते अभयं दत्तम्—सत्यं वद, यत् कृतं तन्मम आख्याहि।" "यथावत्, किं मदुवने सम्यक् अस्ति? सर्वं अकलुषं वद, श्रोतुमिच्छामि वानर।" इत्येवं महात्मना सुग्रीवेण संरक्षितः दधिमुखः प्राज्ञः, उत्थाय, वाक्यमिदं उवाच।