शृणुत भगवन्तं वाल्मीकेः रामायणस्य बालकाण्डस्य तृतीयं सर्गं। मुनिः सः सर्वाणि घटनानि धर्म्याणि चार्थयुक्तानि च हितानि च श्रुत्वा, तस्य धीमतः यथावत् किम् अभवत् इति पुनः स्पष्टतया विज्ञातुम् इच्छति स्म। स ऋषिः आपः उपस्पृश्य, कुशासनस्य पूर्वाग्रेषु स्थितः, कृताञ्जलिः धर्मानुगतानां घटनानां प्रवृत्तिं अन्विच्छति स्म। स धर्मबलसम्पन्नः मुनी सर्वाणि व्यवहाराणि—स्मितम्, भाषणम्, गमनम्, क्रियाः च—समीचीनतया यथावत् निरीक्षते स्म। तथैव सत्यप्रतिष्ठितस्य रामस्य यद् यद् वनं चरतः भार्यया सह भ्रात्रा च यद् अभवत्, तत् सर्वम् अपि सः पर्यवेक्ष्यत्। तदा स योगयुक्तः धर्मात्मा मुनिः, यद् यद् तत्र अतीते अभवत्, तद् हस्ततलस्थं फलम् इव सुस्पष्टम् अपश्यत्। सर्वं तत्त्वेन दृष्ट्वा विवेकेन, स महात्मा रामस्य रमणीयस्य चरितस्य समग्ररचनायाम् अभिरतः अभवत्। सा कथा कामार्थधर्मगुणसम्पन्ना, धर्मार्थगुणैः विस्तारिता, सर्वश्रुतिसुखा रत्नाकर इव सर्वजनान् आकर्षति स्म। यथा पूर्वं नारदेन महर्षिणा कीर्तिता, तथा सः पूज्यः मुनिः रघुवंशस्य चरितम् अकथयत्। रामस्य जन्म, तस्य महावीर्यम्, सर्वेषां प्रियत्वम्, जनानां सौम्यता, क्षमा, मृदुता, सत्यवृत्तता च—एतानि सर्वाणि सः विवृणोति। नानाविधानि अद्भुतानि आख्यानानि, विश्वामित्राय सहाय्यं, जानक्याः विवाहः, धनुः भङ्गः च तत्र वर्ण्यन्ते। रामपरशुरामयोः विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्याभिषेकः, कैकेय्याः पापमतिरेव च वर्ण्यते। रामाभिषेकस्य विघ्नः, तस्य वनवासः, राज्ञः शोकविलापः, तस्य परलोकगमनम् अपि तत्र दृश्यते। जनानां शोकः, तेषां विसर्जनम्, निषादाधिपेन संवादः, सारथिनः निवर्तनम्, गङ्गातरणम्, भरद्वाजसमीपगमनम्, तेन अनुमतिप्रदानम्, चित्रकूटदर्शनम् च तत्र स्फुटम्। तत्र वासगृहनिर्माणम्, भरतस्य आगमनम्, रामस्य प्रेरणम्, पित्रे जलदानम्, पादुकाभिषेकः, नन्दिग्रामवासनम्, दण्डकारण्यगमनम्, विराधवधः, शरभङ्गसमीपगमनम्, सुतिक्ष्णदर्शनम्, अनसूयाकथा, तया गन्धानुलेपनदानम्, अगस्त्यसमीपगमनम्, धनुः प्रतिग्रहम्, शूर्पणखया संवादः, तस्याः विकृतिः च तत्र वर्ण्यते। खरत्रिशिरसोः वधः, रावणस्योत्थानम्, मारीचवधः, वैदेह्याः अपहरणम् अपि तत्र दृश्यते। राघवस्य विलापः, गृध्रराजवधः, कबन्धदर्शनम्, पम्पासरोवरदर्शनम्, शबरीदर्शनम्, मूलफलाशनम्, पम्पायां विलापः, हनूमता च मिलनम् तत्र भवति। ऋश्यमूकगमनम्, सुग्रीवेण साकं मिलनम्, विश्वासमित्रता च, वालिसुग्रीवयोः सङ्घर्षः, वालिवधः, सुग्रीवप्रतिष्ठापनम्, तारायाः विलापः, संधिः, वर्षाकालवासः, सिंहसदृशस्य राघवस्य रोषः, सेनासमवायः, सर्वदिशं प्रेषणम्, भूमौ निवेदनम्, मुद्रादानम्, ऋक्षगुहानिरीक्षणम्, अनशननिश्चयः, सम्पातिना च मिलनम् तत्र दृश्यते। गिरिशिखरारोहणम्, समुद्रलङ्घनम्, सागरोक्तिः, मैनाकदर्शनम्, राक्षसीभीषणम्, छायाग्राहिण्या सङ्घर्षः, सिम्हिकावधः, लङ्कामलयदर्शनम्, रात्रौ लङ्काप्रवेशः, एकान्तचिन्तनम्, पानभूमिगमनम्, रक्षिता वेष्टितां वेदिकां दृष्ट्वा, रावणदर्शनम्, पुष्पकदर्शनम्, अशोकवनिकागमनम्, सीतादर्शनम् अपि तत्र वर्ण्यते। चिह्नदायनम्, सीतया सह संवादः, राक्षसीभीः भीषणम्, त्रिजटास्वप्नदर्शनम्, मणिदानम्, वृक्षभङ्गः, राक्षसीनां पलायनम्, किङ्करनाशनम्, वातात्मजस्य बन्धनम्, लङ्कादाहे गर्जनम्, प्रतिनिवर्तनम्, मधुपानम्, राघवस्य सान्त्वनम्, मणिप्रदानम्, सागरसमीपगमनम्, नलसेतुबन्धनम्, समुद्रतरणम्, रात्रौ लङ्कायाः परिवेष्टनम्, विभीषणसन्धिः, उपायप्रदानम्, कुम्भकर्णवधः, मेघनादनिग्रहः, रावणवधः, सागरनगरे सीताप्रतिलाभः, विभीषणाभिषेकः, पुष्पकदर्शनम्, अयोध्यागमनम्, भरद्वाजमिलनम्, वातात्मजस्य प्रेषणम्, भरतसमीपगमनम्, रामस्य पुण्याभिषेकः, सर्वसेनाविसर्जनम्, स्वराज्ये प्रमोदः, वैदेह्याः विसर्जनम् च तत्र वर्ण्यते। यच्चान्यदपि रामस्य पृथिव्यां भविष्यति, तत् अपि भगवतः वाल्मीकेः काव्यस्य उत्तरभागे विरचितम्। इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः।