लङ्कां समस्तसेनया जित्वा, युद्धे रावणं हत्वा, वयं सीताम् आदाय प्रयातुम् इच्छामः, कार्यं सम्पाद्य हर्षितहृदयाः। हनुमता राक्षसाः हताः, इह किं शेषम् अस्ति? जानकीं आदाय गच्छामः। जनकस्य कन्यां रामलक्ष्मणयोः मध्ये स्थापयेम, किं सर्वेषां वा वनराणां, श्रेष्ठवनरस्य वा, किञ्चिद् अन्यथा कर्तव्यम्? वयं स्वयमेव गत्वा, तेषां श्रेष्ठराक्षसाणां वधं कृत्वा, राघवम् सुग्रीवं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा योग्याः स्याम। तदा जाम्बवान्, श्रेष्ठो वनराणां, अर्थविद् प्रसन्नः, तस्य निश्चयस्य श्रुत्वा, अर्थपूर्णं वाक्यम् अब्रवीत्— "महाबुद्धे, यद् उक्तं त्वया, तत् न अस्माकं अभिप्रायः; दक्षिणदिशायाम् अन्वेषणं कर्तव्यम् इति वयं आज्ञप्ताः। सीता यदि कपिराजेन वा, बुद्धिमता रामेण वा, कस्यचिद् उपायेन आनयिता, तदा न अस्मान् तुष्टिं दास्यति। राघवः, राजर्षिसिंहः, स्ववंशं उद्घोष्य, स्वयं सीतायाः प्राप्तिं सर्वेषां पुरतः प्रतिज्ञातवान्। सर्वेषां कपीनां पुरतः कपिप्रधानेन किञ्चिद् मिथ्या कर्तुं कथम्? तद् कर्म निष्फलं, न च सन्तोषं अवाप्नुयात्। श्रेष्ठकपीनां वीर्यं निष्फलं स्यात्; अतः सर्वे वयं रामं लक्ष्मणं च, महाबलिनं सुग्रीवं च समीपं गत्वा, कृतकार्यं निवेदयेम। अस्माकं मतिः तव दृढा नास्ति; यथा रामस्य मनः स्थितम्, तथा कार्यसिद्धिं चिन्तयेत्।" अथ शृणु सुण्दरकाण्डे वाल्मीकि-रामायणस्य एकषष्टितमं सर्गम्। वनवासिनः, अङ्गदेन हनुमता च नेतृभिः, जाम्बवत्-वाक्यं स्वीकृतवन्तः। मेरुमन्दरसदृशाः, मदोन्मत्तमहागजाः इव, विशालशरीराः महाबलिनः, आकाशं आच्छादयन्तः सन्तः दृश्यन्ते। सर्वे प्राणी हनुमन्तं आत्मसंयमिनं महाबलिनं, द्रुतगमनं, दृष्ट्या वहन्तः, सम्मानितवन्तः। राघवस्य कार्यसिद्ध्यर्थं, परमयशः प्राप्त्यर्थं, ते सफलकार्याः, कार्यसिद्ध्या महनीयाः अभवन्। सर्वे शुभवार्तान् उद्घोषयितुम् उत्सुकाः, युद्धे हर्षिताः, रामस्य कार्ये दृढनिश्चयाः अभवन्। ते वनवासिनः आकाशे उत्प्लुत्य, विमानपथेन गत्वा, नन्दनसदृशं, शतसहस्त्रवृक्षसमृद्धं काननं प्राप्तवन्तः। तत् मधुवनं नाम काननं, सुग्रीवस्य प्रियं, सर्वप्राणिनां रम्यं, सर्वैः अतिक्रमितुं अशक्यं, यत्र दधिमुखः, महावीर्यवान्, सुग्रीवस्य मातुलः, नित्यं रक्षणं कृतवान्। तत्र आगत्य, कपयः अत्युत्साहिताः अभवन्, यतः तत् महावनं कपिराजस्य प्रियं आसीत्। मधुवनं दृष्ट्वा, मधुवर्णाः कपयः, हर्षपूर्णाः, अङ्गदं समीपं गत्वा, मधुयाचनं कृतवन्तः। तदा अङ्गदः, जाम्बवत्-आदिभिः वृद्धैः विचार्य, सर्वेभ्यः मधुपानाय अनुमतिं दत्तवान्। तेन अनुमत्या, कपयः, वालिपुत्रेण अनुमोदिताः, मधुवनं प्रविश्य, भृङ्गैः आकुलवृक्षान् अभ्यवर्तन्त। सुगन्धितमूलफलानि भक्षयित्वा, सर्वे हर्षिताः, अत्यन्तं मदोन्मत्ताः अभवन्। अनुमत्या, वनवासिनः प्रमुदिताः, पुनः पुनः नृत्यन्ति स्म। कश्चित् गायति, कश्चित् हसति, कश्चित् नृत्यति, कश्चित् प्रणमति; कश्चित् पतति, कश्चित् विचरति, कश्चित् उत्प्लुत्य, कश्चित् वदति। कश्चित् अन्योन्यं आश्रित्य तिष्ठति, कश्चित् अत्यधिकं भाषते, कश्चित् वृक्षान् वृक्षान् धावति, कश्चित् वृक्षाग्रात् भूमौ पतति। कश्चित् वेगेन भूम्यां उच्चवृक्षेषु उत्प्लुत्य, कश्चित् गायन् हास्यं कुर्वन् आगच्छति, कश्चित् हसन् रुदन् आगच्छति। कश्चित् आघातं गर्जनं च कृत्वा आगच्छति; कपिसेनायाः कलकलः अभवत्। न कश्चित् अमत्तः, न कश्चित् अनधिकारः। ततः, वनं उपभुज्यमानं दृष्ट्वा, वृक्षाणां पत्रपुष्पाणि विनष्टानि दृष्ट्वा, दधिमुखः क्रुद्धः, तान् कपीन् निग्रहीतुं आरब्धवान्। उत्साहितकपिभिः बाधितः, वीर्यवान् वृद्धः दधिमुखः, वनं रक्षितुं दृढनिश्चयः अभवत्। कांश्चित् कठोरं वदति, कांश्चित् ताडयति, कांश्चित् विवादति, कांश्चित् साम्ना समीपं गच्छति। अपरिहार्यबलवीर्येण अभिभूतः, निर्भयकपिभिः आक्रान्तः, स दोषमपि न विचार्य, तैः आकृष्टः। कर्परैः ताडनं, दन्तैः दशनं, पाणिपादैः आघातं कुर्वन्तः, मदोन्मत्ताः कपयः तं परिवृत्य, वनं सुखहीनं कृतवन्तः। शृणु द्विषष्टितमं सर्गम्। हनुमान् श्रेष्ठः कपीनां, तान् अब्रवीत्— "अविचलितचित्ताः, यूयं मधु भुङ्क्त, हे कपयः।" "विघ्नान् अहं निवर्तयिष्यामि," इति उक्त्वा, अङ्गदः श्रेष्ठः कपीनां प्रत्युवाच। हर्षपूर्णहृदयः, "कपयः मधु पिबन्तु। हनुमद्वचनं कर्तव्यं, स कार्यं सम्पादितवान्।" "अविधेयमपि कर्तव्यम्; किं पुनः इदृशं!" अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, कपिप्रव्राजा...