अथ देवासुराः समुद्रमथनकाले ये रत्नानि समुत्थितानि, तानि न देवाः नासुराः स्वीकर्तुम् इच्छन्ति स्म। तानि रत्नानि अनभिगृहीतानि सर्वेषां सामान्यत्वेन स्थितानि। ततः रघुनन्दन, वरुणस्य कन्या वारुणी, महाभाग्या, तत्र समुत्पन्ना, स्वीकृतिं कामयमाना। सा वारुणी, दोषरहितत्वात्, दितिसुतैः न स्वीकृता; अदितिसुतैस्तु, वीर, वारुणी स्वीकृता। ततो दैत्याः असुरा अभवन्, अदितिसुताः सुराः अभवन्; वारुण्याः स्वीकृत्या देवाः परमं हृष्टाः अभवन्। ततः उच्चैःश्रवा नाम श्रेष्ठः अश्वः उत्पन्नः, कौस्तुभमणिश्च, नरश्रेष्ठ, तथा परं सुधा अपि समुत्थिता। तस्याः सुधायाः कृते, हे राम, महती कुलनाशनं जातम्; अदितिसुताः दितिसुतैः सह युद्धं कृतवन्तः। सर्वे असुराः राक्षसैः सहिताः, तीव्रं युद्धं कृतवन्तः, यत् त्रयाणां लोकानां मनांसि मोहितानि। सर्वे विनष्टे तदा, बलवान् विष्णुः, मोहिनी रूपं धारयित्वा, शीघ्रं सुधां जग्राह। ये विष्णुं परमं पुरुषं अगच्छन्, ते युद्धे विष्णुना बलवता निहताः। अदितिसुताः, वीर्यवन्तः, दितिसुतान् घोरयुद्धे निहत्य, दैत्यादित्ययोः महायुद्धे विजयं प्राप्तवन्तः। एवं समाप्ते महायुद्धे, दितिः स्वपुत्रशोकात् महतीं व्यथां प्राप्तवती। सा पतिं मारीचपुत्रं कश्यपं सम्बोधितवती— "भगवन्, तव पुत्रैः मम पुत्राः हतानि; अहं सन्तानशून्या अभवम्। अतः तपसा इन्द्रशत्रुं पुत्रं प्रार्थये। तस्मात् अहं दीर्घं तपः करिष्यामि; त्वं मम गर्भदानं अनुमन्यस्व।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, महातेजाः कश्यपः दितिं शोकाभिभूतां इदं वचनं उवाच— "एवमस्तु, शुभं ते अस्तु। शुचिः भव, तपस्विनि। सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं शुद्धा स्थास्यसि चेत्, त्वत्तः मम पुत्रः जायते यः त्रीन् लोकान् विनाशयिष्यति।" इति उक्त्वा, स तेजस्वी मुनिः ताम् अनुगृह्य, स्वं तपश्चर्यां प्रति जगाम। कश्यपे गते, दितिः अत्यन्तहृष्टा कुशप्लवाख्यं देशं गत्वा, घोरं तपः आरब्धवती। सा तपस्यन्ती, देवराजः इन्द्रः, परमगुणसम्पन्नः, तस्याः सेवाṃ चकार। अग्निं, कुशान्, काष्ठानि, जलम्, फलानि, मूलानि, यानि यानि अपेक्ष्यन्ते, तानि सर्वाणि इन्द्रः उपनिनाय। सः दित्याः सदा अङ्गमर्दनं, श्रमपरिहारं च कृतवान्। यदा सहस्रसंवत्सराणां दश संवत्सराणि शेषाणि, तदा दितिः हृष्टा इन्द्रं उवाच— "वत्स, दश संवत्सराणि शेषाणि; ततः परं त्वं भ्रातरं द्रक्ष्यसि। स पुत्रः, विजयोत्सुकः, त्वया सह त्रीन् लोकान् निरुपद्रवः जेष्यति। तव प्रार्थनया, तव पितरौ महात्मनौ, सहस्रसंवत्सरान्ते, पुत्रलाभं वरं मम अदत्ताम्।" एवं उक्त्वा, दितिः, मध्याह्नसमये, निद्रया अभिभूता, पादौ शिरसि स्थापयित्वा, शुचिव्रतं विहाय शयानास्ति। तां तथाविधां दृष्ट्वा, इन्द्रः हृष्टः अभवत्। सः, अवकाशं प्राप्य, दित्याः शरीरद्वारं प्रविश्य, बलसम्पन्नः, गर्भं सप्तधा चकर्त। गर्भं वज्रशतेन विदार्यमाणं, सः सुमधुरं रुरोद; तदा दितिः जागरिता अभवत्। इन्द्रः गर्भं उवाच— "मा रुद, मा रुद" इति; तथापि रुदति, महाबलः इन्द्रः तं गर्भं विदारयामास। दितिः उवाच— "मा हन्याः, मा हन्याः" इति; मातुः वाक्यं समनुज्ञाय, इन्द्रः तत्रैव अवस्थितः। सः वज्रपाणिः इन्द्रः, अञ्जलिं कृत्वा, दित्यै उवाच— "देवि, त्वं अशुचिः शिरः पादयोः स्थापयित्वा सुप्तवती। तस्मिन् काले, हे देवी, गर्भं सप्तधा चकर्त, यः युद्धे मम हन्ता अभविष्यत्। तस्मात् त्वया मम अपराधः क्षन्तव्यः।" एवं सप्तधा गर्भे विभक्ते, दितिः दुःखिता, सौम्यया वाचा अजेयाय सहस्राक्षाय इन्द्राय उवाच— "मम दोषात् एषः गर्भः सप्तधा विभक्तः; त्वया किञ्चित् दोषः नास्ति। त्वं मम गर्भस्य कल्याणं कुरु। एते सप्त, सप्त मरुत्गणानां अधिपतयः भवन्तु। एते सप्त, वातवाहनाः, दिवि विचरन्तु; मरुतः नाम, दिव्यरूपिणः, मम एव पुत्राः स्युः। एकः ब्रह्मलोकं गच्छतु, अपरः इन्द्रलोकं, तृतीयः दिव्यवायुः ख्यातः, सः अपि महायशाः।" एवमेतत् वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे महर्षिणा सम्यक् प्रतिपादितं, यथाक्रमम् आख्यातम्।