शुद्धचित्तस्य वाल्मीकिमुनेश् इच्छायाः समुत्पत्तिः अभवत् – अहम् रामायणस्य सम्पूर्णं काव्यं श्लोकैः रचयिष्यामि इति। सः महर्षिः उत्तमविषयैरर्थैः वचोभिः च, मनःप्रियैः श्लोकैः रामस्य यशः निर्माय, सममितैः श्लोकशतैः दिव्यं काव्यं कीर्तिवर्धनं निर्मितवान्। सम्यक् समासवाक्ययोजनया मधुरैः च सुविस्तारितैः वाक्यैः, तेन मुनिना रचिता रघुकुलोत्पन्नस्य रामस्य कथा, दशग्रीववधसम्बद्धा, श्रोतव्याः। श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे तृतीयः सर्गः श्रोतव्यः। सर्वाणि घटनानि धर्मार्थयुक्तानि, हितानि च श्रुत्वा, सः पुनः स्पष्टं विवेचनं कृतवान् यत् तस्य धीमतः किम् अभवत् इति। आचम्य शुद्धः सः मुनिः पूर्वाङ्गुलिदर्भासने समाहितः, अञ्जलिं कृत्वा, धर्मानुसारं घटनानां मार्गं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। सः धर्मबलसम्पन्नः सर्वं – हास्यं, भाषणं, गतिं, कर्माणि च – सम्यक् निरीक्षते। तथा यानि यानि रामस्य, सत्यनिष्ठस्य, वनवासे स्वपत्नीभ्रात्रा सह, अभवन्, तानि सर्वाणि परीक्षितवान्। योगनिष्ठः स धर्मात्मा तत्र यत् यत् पुरातनं अभवत्, तत् फलं हस्ते इव स्पष्टं अवलोकितवान्। सर्वं सत्यं विवेक्षया दृष्ट्वा, सः महात्मा रम्यस्य रामस्य सम्पूर्णकथारचनायाम् मनः निवेशितवान्। कामार्थधर्मगुणैः युक्तं धर्मार्थगुणविस्तारं काव्यं, सर्वेषां श्रोतृणां मनोहरं, रत्नसमृद्धसागरस्य इव, अभवत्। यथा पूर्वं महर्षिणा नारदेन कीर्तितम्, तथा सः पूज्यः मुनिः रघुवंशस्य कथा रचयामास। रामस्य जन्म, वीर्यं, सर्वत्र प्रियता, जनानां प्रियत्यम्, धैर्यं, सौम्यता, सत्यस्वभावः – इत्यादि वर्णितम्। विविधाः अद्भुतकथाः, विश्वामित्राय सहाय्यं, जानक्याः विवाहः, धनुषः भङ्गः – तत्र सम्यक् प्रतिपादिताः। रामपरशुरामयोः विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्याभिषेकः, कैकेय्याः दुष्टता – सर्वं निरूपितम्। रामाभिषेकस्य विघ्नः, वनवासः, राज्ञः शोकविलापः, तस्य परलोकगमनम् – तदपि उक्तम्। जनानां शोकः, तेषां विसर्जनम्, निषादाधिपेन संवादः, सारथ्यस्य प्रत्यागमनम् – इत्यादि वर्णितम्। गङ्गातीरगमनम्, भारद्वाजसाक्षात्कारः, भारद्वाजेन अनुमतिः, चित्रकूटदर्शनम् – तत्र अभवत्। निवासगृहनिर्माणम्, भरतागमनम्, रामस्य प्रबोधनम्, पितुः तर्पणम् – तदपि काव्ये समाहितम्। पादुकाभिषेकः, नन्दिग्रामनिवासः, दण्डकवनगमनम्, विराधवधः – तत्र वर्णितम्। शरभङ्गसाक्षात्कारः, सुतिक्ष्णसंगमः, अनसूयाकथा, सुगन्धितलेपदानम् – तदपि उक्तम्। अगस्त्यसाक्षात्कारः, धनुर्धारणम्, शूर्पणखया संवादः, तस्य विकृतिः – तत्र अभवत्। खरत्रिशिरोवधः, रावणोदयः, मारीचवधः, वैदेह्याः अपहरणम् – तदपि निरूपितम्। राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य निधनम्, कबन्धसाक्षात्कारः, पम्पासरोवरदर्शनम् – तत्र अभवत्। शबरीसंगमः, फलमूलजीवनम्, पम्पायां विलापः, हनुमता च संगमः – तदपि वर्णितम्। ऋष्यमूकगमनम्, सुग्रीवसाक्षात्कारः, विश्वासमित्रता, वालीसुग्रीवयोर्युद्धम् – तत्र अभवत्। वालिवधः, सुग्रीवस्य पुनर्नियोजनम्, तारायाः विलापः, सन्धिः, वर्षायां निवासः – तदपि निरूपितम्। सिंहसदृशस्य राघवस्य क्रोधः, सेनासंग्रहः, सर्वदिक्प्रेषणम्, भूमौ निवेदनम् – तत्र अभवत्। मुद्रादानम्, ऋक्षगुहादर्शनम्, अनशननिश्चयः, सम्पतिना संगमः – तदपि वर्णितम्। गिरिशिखरारोहनम्, समुद्रलङ्घनम्, समुद्रस्य वचनम्, मैनाकदर्शनम् – तत्र अभवत्। राक्षसीविग्रहः, छायाग्राहसंगमः, सिम्हिकावधः, लङ्कामलयदर्शनम् – तदपि निरूपितम्। रात्रौ लङ्काप्रवेशः, एकान्तचिन्तनम्, पानस्थलगमनम्, रक्षितवाटिकादर्शनम् – तत्र अभवत्। रावणदर्शनम्, पुष्पकविमानदर्शनम्, अशोकवनप्रवेशः, सीतादर्शनम् – तदपि वर्णितम्। अभिज्ञानप्रदानम्, सीतया संवादः, राक्षसीणां धमः, त्रिजटास्वप्नदर्शनम् – तत्र अभवत्। मणिदानम्, वृक्षभङ्गः, राक्षसीणां पलायनम्, किङ्करवधः – तदपि निरूपितम्। मारुतात्मजस्य बन्धनम्, लङ्कादाहे गर्जनम्, प्रत्यागमनम्, मधुपानम् – तत्र अभवत्। राघवस्य सान्त्वनम्, मणिप्रदानम्, समुद्रसाक्षात्कारः, नलसेतुर्निर्माणम् – तदपि वर्णितम्। समुद्रलङ्घनम्, रात्रौ लङ्कासंरक्षणम्, विभीषणसन्धिः, उपायप्रदानम् – तत्र अभवत्। कुम्भकर्णवधः, मेघनादनिग्रहः, रावणनाशः, समुद्रनगरे सीताप्राप्तिः – तदपि निरूपितम्। विभीषणाभिषेकः, पुष्पकविमानदर्शनम्, अयोध्यायात्रा, भारद्वाजसंगमः – तत्र अभवत्। एवं वाल्मीकिमुनिना धर्मार्थयुक्तं, रम्यं रामकथामृतं, सर्ववर्णितं, श्रोतृणां हृदयेषु प्रीतिं जनयति।