हरिः स्मयमानः त्रिशूलधारिणं रुद्रं प्रति उवाच—"किं एतत् अभवत् सुरैः मन्थनं कुर्वद्भिः?" तदा हरिः तम् उत्तमं देवम् उवाच—"यत् तव अस्ति, हे देवश्रेष्ठ, यत् च देवताः पुरतः दृष्टवन्तः, तद् इदानीं त्वया अग्रे स्थित्वा गृह्यताम्, हे प्रभो, विषं एतत्।" एवं उक्त्वा स उत्तमः देवः तत्रैव अन्तर्धानं गतः। ततो देवानां भयम् अवेक्ष्य, शार्ङ्गधन्वनः वचः च श्रुत्वा, देवाधिपः हरः तद् भीषणं हालाहलविषं, अमृतसमं, जग्राह। स देवतान् विसृज्य तस्मात् प्रदेशात् निर्गतः। अनन्तरं सर्वे देवाः असुरैः सह पुनः मन्थनं चक्रुः, हे रघुनन्दन, महान् पर्वतः मन्थनदण्डः अधः पातालं गतः। तदा देवाः गन्धर्वैः सह मधुसूदनं स्तोतुं प्रारब्धाः—"त्वं सर्वभूतानां शरणं, विशेषतः सुराणां, असि।" "रक्षस्व नः, महाबाहो; त्वया पर्वतः उद्धर्तव्योऽस्ति।" इति श्रुत्वा हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास। स हरिः सागरस्य मध्ये शयितः, पर्वतम् अपने पृष्ठे स्थापयित्वा, केशवः लोकात्मा हस्तेन पर्वतशिखरं गृहीत्वा स्थितः। देवैः मध्ये स्थित्वा, स उत्तमपुरुषः मन्थनं चकार। तदा सहस्रवर्षेभ्यः अनन्तरं, आयुर्वेदसम्भूतः पुरुषः उत्पन्नः। स पुण्यात्मा दण्डकमण्डलुधारी प्रथमतः धन्वन्तरिनाम्ना प्रादुरभूत्, अप्सरः च दीप्तिमन्तः तत्रैव उत्पन्नाः। समुद्रमन्थनात्, हे नरश्रेष्ठ, तासां स्त्रीणां सारः सृष्टः; तथा अप्सरः उत्पन्नाः। षष्टिकोट्यः ताः दीप्तिमत्यः अप्सरः समुत्पन्नाः; तासां परिचारिकाः अनन्तसंख्याः। न देवाः, न असुराः, ताः स्वीकृतवन्तः; अनभिगृहीतत्वात्, ताः सर्वसामान्याः अभवन्। ततः, हे रघुकुलनन्दन, वरुणस्य दुहिता वारुणी, महाभाग्या, समुत्पन्ना, ग्रहणाय इच्छन्ती। दितिसुताः, हे राम, तां न स्वीकृतवन्तः; अदितिसुताः तु, हे वीर, तां निर्दोषां स्वीकृतवन्तः। एवं दैत्याः असुराः अभवन्, अदितिसुताः सुराः अभवन्; देवाः वारुण्याः ग्रहणेन अतिशयं हृष्टाः। उच्चैःश्रवा नाम श्रेष्ठः अश्वः, कौस्तुभमणिः च, हे नरश्रेष्ठ, तथा परमं अमृतं अपि समुत्पन्नम्। तस्य हेतोः, हे राम, महती कुलनाशः जातः; अदितिसुताः दितिसुतैः सह युद्धं चक्रुः। सर्वे असुराः राक्षसैः सह एकीभूत्वा, भीषणं युद्धम् अकार्षुः, त्रिलोकविमोहकारि। सर्वं विनष्टे तदा, बलवान् विष्णुः मोहिन्याकारं धारयित्वा शीघ्रं अमृतं जग्राह। ये विष्णुम् अव्ययं पुरुषोत्तमं समुपजग्मुः, तान् विष्णुः महाबलः संग्रामे विनिघ्नत्। अदितिसुताः, हे वीराः, दितिसुतान् घोरयुद्धे दैत्यादित्यसंघर्षे हत्वा विजयं प्रापुर्युः। एवं षट्चत्वारिंशदधिकषष्ठोऽध्यायः श्रोतव्यः। दितेः पुत्रेषु निहतेषु, सा दिति महतीनां शोकं प्राप्तवती पतिं मारीचपुत्रं कश्यपं प्रति उवाच—"भगवन्, अहं तव पुत्रैः बलवद्भिः हतपुत्रा; अहम् इच्छामि तपसा लब्धुम् एकं पुत्रं, येन शक्रहन्ता भवेत्। तस्मात् अहं तपः करिष्यामि; त्वं मम गर्भदानं अनुमन्यस्व। त्वया मम पुत्रः इन्द्रहन्ता दातव्यः, प्रभो।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, मारीचः कश्यपः महातेजाः तां शोकार्तां दितिं उवाच—"एवं अस्तु; शुभं ते भवतु। शुचिः भव, तपस्विनि। त्वया सहस्रसंवत्सराणि शुद्धया स्थितया, इन्द्रहन्ता पुत्रः मत्तः भविष्यति, यो लोकेषु त्रयेषु नाशकः स्यात्।" एवं उक्त्वा, तेजस्वी मुनिः सौम्यया हस्तेन तां स्पृष्ट्वा, अभ्यनुज्ञाय स्वं तपः कर्तुं गतः। तस्य गतौ, हे नरश्रेष्ठ, दिति हृष्टा कुशप्लवाख्यं देशं गत्वा, घोरं तपश् चकार। सा तपस्यन्ती, हे नरश्रेष्ठ, इन्द्रेण, सर्वगुणोपेतः, सेविता अभवत्। इन्द्रः अग्निं, कुशं, दारु, जलं, फलमूलानि, यानि यानि इच्छितानि, तानि सर्वाणि उपनिनाय। अभ्यङ्गैः श्रमहरणैः च सर्वदा दितिं उपचचार। शेषे दशवर्षेषु सहस्रस्य, हे रघुनन्दन, दिति हृष्टा इन्द्रं प्रति उवाच—"दश वर्षाणि शेषाणि मम तपसः, बलश्रेष्ठ; ततो भ्रातरं द्रक्ष्यसि, शुभं ते अस्तु। यं पुत्रं तव हेतोः अहं जनयिष्यामि, स विजिगीषुः, त्वया सह त्रिलोकविजयं शोकवर्जितं विभजिष्यति। तव प्रार्थनया, हे देवश्रेष्ठ, तव महात्मना पित्रा मम सहस्रवर्षान्ते पुत्रविषये वरः दत्तः।" एवं उक्त्वा, दिति मध्याह्ने निद्रया आक्रान्ता, पादौ शिरसः स्थाने स्थापयित्वा शयिता। तां अशुचिं दृष्ट्वा, यत्र केशाः पादयोः, न तु शिरसि, इन्द्रः हसितवान् हृष्टः च अभवत्।