सुरासुराः समुद्रमथनाय कृतनिश्चयाः आसन्। तत्र वासुकिं नागराजानं रज्जुवद् उपयुज्य, मन्दरं गिरिं मन्थानरूपेण स्थापयित्वा, महता उत्साहेन मन्थनं प्रारब्धवन्तः। एवमेकस्मिन्सहस्रे वर्षाणां याते, वासुकिः रज्जुरूपेण उपयुक्तः, स्वमस्तकभ्यः विषं घोरं स्रवयामास, शिलाः दंष्ट्राभिः दष्टवान्। ततो ज्वलनसन्निभं भीषणं विषं हालाहलाख्यं समुत्पन्नम्, येन त्रैलोक्यं—देवाः, असुराः, मनुष्याश्च—दग्धमिव अभवत्। तदा देवाः शरणार्थिनः सन्तः, महादेवं पशुपतिं रुद्रं शंकरं शरणं जग्मुः। स्तुत्वा चोचुः—‘त्राहि त्राहि’ इति। तेषां वचः श्रुत्वा, देवदेवेशः तत्र साक्षात् अभवत्; तदा पाञ्चजन्यचक्रधरः हरिः अपि तत्र प्रादुरभवत्। स हरिः स्मितपूर्वकं त्रिशूलपाणिं रुद्रं प्राह—‘किमेतद् उत्पन्नं देवैः मन्थनसमये?’ इति। ‘यदेतत् तव स्वं, देवश्रेष्ठ, देवतामुखे समुत्पन्नं, अग्रतः स्थित्वा एतत् विषं गृहाण भगवन्’ इति हरिणा उक्त्वा स देवश्रेष्ठः तत्रैव अन्तर्धानमगच्छत्। तदा शार्ङ्गपाणेः वचः श्रुत्वा, देवेषां भीतिं च दृष्ट्वा, हरः देवेश्वरः तद् हालाहलविषं, अमृतसमं, गृहित्वा, देवांश्च विसर्ज्य, तस्मात् स्थलात् अपसरत्। अनन्तरं, देवासुराः पुनः मन्थनं चक्रुः, हे रघुनन्दन, तदा मन्दरः मन्थानः पातालमगात्। देवाः गन्धर्वैः सहिताः मधुसूदनं स्तोतुम् आरब्धवन्तः—‘त्वमेव सर्वभूतानां शरणं, विशेषतः सुराणाम्।’ ‘रक्षस्व नः, महाबाहो; त्वं गिरिं उद्धर्तुम् अर्हसि’ इति वदन्तः। तद् श्रुत्वा हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास। स हरिः सागरे शयानः, मन्दरं पृष्ठे स्थापयित्वा, केशवः लोकात्मा हस्तेन गिरिशिखरं गृहीत्वा स्थितवान्। तदा देवमध्यमे स्थितः परमपुरुषः मन्थनं चकार; सहस्रवर्षे व्यतीते, आयुर्वेदसम्भूतः पुरुषः प्रादुरभवत्। स धर्मात्मा दण्डकमण्डलुधारी धन्वन्तरिरिति प्रथितः, तथा द्युतीमानः अप्सरसश्च अपि उदभवन्। समुद्रमन्थनात्, नरश्रेष्ठ, तासां स्त्रीणां सारः उत्पन्नः; तस्मात् अप्सरसः अभवन्। षष्टिकोटयः ताः दीप्तिमन्त्यः अप्सरसः समुत्पन्नाः; तासां परिचारिकाः अनन्तसंख्या आसन्। न देवाः नासुराः ताः स्वीकृतवन्तः; ताः अनभिगृह्यत्वात् सर्वसामान्याः अभवन्। ततः, रघुवंशनन्दन, वरुणस्य कन्या वारुणी पुण्यलक्षणा प्रादुरभवत्, अभिलाषिणी स्वीकारस्य। दितिसुताः, राम, तां न स्वीकृतवन्तः; अदितिसुताः तु, वीर, तां निर्दोषां स्वीकृतवन्तः। एतेन दैत्याः असुराः, अदितिसुताः सुराः अभवन्; वारुण्याः स्वीकृत्या देवाः परमं हृष्टाः। ततः उच्चैःश्रवा अश्वश्रेष्ठः, कौस्तुभमणिश्च, नरश्रेष्ठ, तथैव परममृतं समुत्पन्नम्। तस्यार्थे, राम, वंशविनाशो महानभवत्; अदितिसुताः दितिसुतैः सह युद्धं कृतवन्तः। सर्वे असुराः राक्षसैः सहिताः, घोरं युद्धं चक्रुः, यत्र त्रैलोक्यं मोहं गतम्। सर्वे नष्टे, बलवान् विष्णुः मोहिन्याकारं गृहित्वा शीघ्रं अमृतं जहार। ये विष्णुम् अमृतधारिणं उपाजग्मुः, तान् विष्णुः युद्धे विनिघ्नत्। अदितिसुताः, वीर, दितिसुतान् अस्मिन् घोरे महायुद्धे निहत्य, विजयं प्राप्नुवन्। एतावता पञ्चचत्वारिंशदधिकचत्वारिंशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः, रघुनन्दन, दित्याः पुत्रेषु निहतेषु, सा दिति परमशोकाकुला अभवत्। सा पतिं मारीचपुत्रं कश्यपं प्राह—‘भगवन्, मम पुत्राः तव तेजसां पुत्रैः निहताः; अहं तपसा इन्द्रशत्रुं पुत्रं इच्छामि। तस्मात् तपस्यामि, त्वं मम गर्भदाने अनुमतिं दातुमर्हसि; इन्द्रघ्नं पुत्रं लब्धुम् इच्छामि।’ तस्याः वचः श्रुत्वा, महातेजाः मारीचः कश्यपः शोकाभिभूतां दितिं प्राह—‘एवं भवतु, शुभं ते अस्तु। शुचिः भव, तपस्विनि। सहस्रसंवत्सरं शुचित्वेन स्थित्वा, त्वं मत्तः इन्द्रशत्रुं पुत्रं जनयिष्यसि, यः त्रैलोक्यं विनाशयिष्यति।’ इति उक्त्वा, स तेजस्वी मुनिः सान्त्वयन् स्पर्शं कृत्वा, तपोवनं प्रतस्थे। तस्मिन् गते, नरश्रेष्ठ, दितिः अतिप्रीता, कुशप्लवाख्यं स्थलं गत्वा, घोरं तपः उपचक्राम। सा यदा तपः कुर्वती आसीत्, देवश्रेष्ठ, तदा इन्द्रः परमगुणवान् तस्याः सेवा कर्तुं प्रवृत्तः। अग्निं, कुशान्, दारूणि, जलं, फलमूलानि, यद् यद् इच्छितं, इन्द्रः उपकल्पयामास। अभ्यङ्गसेवया च श्रमापनोदनं च, इन्द्रः सदा दितिं सेवामास। अथ सहस्रस्य वर्षाणां दशमे वर्षे शेषे, रघुवंशज, दितिः परमप्रीता इन्द्रं प्राह।