हनुमान्नाम महाकपिः, तेजसा दीप्तः, वनं विध्वस्तं कृत्वा, युद्धे राक्षसान् हत्वा, लङ्कां भयानकां दग्ध्वा, तत्र महाकपिः प्रकाशमानः अभवत्। स कपिसिंहः, उत्तमगृहस्य सुमनोहरशिखरे स्थितः, तस्य ज्वलन्तः पुच्छः अग्निमालारूपः, सूर्यः इव किरणैः भूषितः तत्र दीप्तिमान् अभवत्। ततः स महाकपिः लङ्कां संकुच्य, पुच्छे स्थितमग्निं समुद्रे शमयामास। तदा देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयः च, लङ्कां दग्धां दृष्ट्वा, परमाश्चर्येन आक्रान्ताः अभवन्। सर्वे तत्र स्थिताः, हनुमन्तं महाकपिं दृष्ट्वा, "एष कालाग्निः" इति अभिप्रायं कृतवन्तः। सर्वं शृणु, श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशत् सर्गः इति। तत्र, लङ्कां दग्धां, भीतां, राक्षससमूहेषु भयाकुलां दृष्ट्वा, हनुमान् विचारयितुम् आरभत। तस्य महद्भयं उत्पन्नम्, आत्मनिन्दा च जाताः—"किं मे कृतं लङ्कां दग्ध्वा?" इति। धन्याः ते महात्मनः, ये बुद्ध्या उद्भूतं क्रोधं संयम्यन्ति—यथा महात्मनः ज्वलन्तमग्निं वारिणा शमयन्ति। को क्रुद्धः पापं न कुर्यात्? क्रोधे वृद्धानपि हन्यात्, क्रोधे साधूनपि कठोरैः वाक्यैः अपमानयेत्। उद्विग्नः कः किम् वक्तव्यम् किम् अवक्तव्यम् इति न पश्यति; क्रुद्धस्य न किञ्चिद् अकर्तव्यं, न किञ्चिद् अवाच्यं। यः धैर्येण उद्भूतं क्रोधं त्यजति, यथा सर्पः जीर्णं त्वचं त्यजति, स एव पुरुषः इति कथ्यते। "धिक् मे, मूढस्य, लज्जाहीनस्य, पापप्रवृत्तस्य, येन सीतां चिन्त्य न कृत्वा, कार्यं विनाशाय कृतम्। यदि लङ्का सर्वं दग्धा, तर्हि जानकी अपि नूनं विनष्टा; मया परिणामज्ञानं विना, तस्य पतिस्य कार्यं नष्टम्। यदर्थं कार्यं आरब्धम्, तत् विनष्टम्; लङ्कां दग्ध्वा सीतां न रक्षितवान्। कार्यं स्वल्पम् अपि सिद्धम्, न संशयः; क्रोधवशात् मूलं नष्टम्। नूनं जानकी नष्टा—लङ्कायाः न किञ्चिद् अदग्धं दृश्यते; सर्वं नगरं भस्मीकृतम्। यदि मम प्रमादेन कार्यं विनष्टम्, तर्हि अद्यैव अहम् अपि जीवितं त्यक्तुम् इच्छामि। किं अग्नौ प्रविश्य, वा समुद्राग्नौ मुखे, वा समुद्रवासिभ्यः देहं दत्वा? कथं जीवन् कपिप्रभुम्, वा तौ नरसिंहौ, विनष्टसिद्ध्याः साक्षात् गच्छेयम्? क्रोधदोषेन त्रिलोक्ये कपिवैचित्र्यं प्रदर्शितम्। धिक् कामात् चञ्चलत्वं, असंयमं—कामवशात्, स्वामिनि स्थाने अपि, सीतां न रक्षितवान्। यदि सीता नष्टा, तौ अपि विनष्टौ; तयोः विनाशे सुग्रीवः सपरिवारः अपि विनष्टः। एतानि वचनानि श्रुत्वा, कथं भरतः भ्रातृस्नेही धर्मात्मा, शत्रुघ्नः च, जीवेताम्? यदि इक्ष्वाकुवंशः विनष्टः, सर्वे जनाः शोकदुःखेन पीडिताः स्युः। अतः अहम् अदृष्टभाग्यः, धर्मार्थसमूहविहीनः, क्रोधदोषाभिभूतचित्तः, नूनं लोकनाशकः। एवं चिन्तयन्, तस्य पुरातनानि शुभलक्षणानि पुनः प्रत्यक्षं स्मृतानि। अथवा, सा रूपवती स्वतेजसा रक्षिता, नूनं न विनष्टा; अग्निः अग्निम् न करोति। धर्मात्मनः असीमतेजसः पत्न्याः अग्निः स्पर्शं न करोति, सा स्वसदाचार्येन रक्षिता। नूनं रामस्य शक्त्या, वैदेह्याः पुण्येन, अग्निः मां हविप्रदं न दग्धवान्। कथं सा रामहृदयप्रिया, त्रिभ्रातृणां देवी, नष्टा स्यात्? यदि अग्निः सर्वत्र नित्यः मम पुच्छं न दग्धवान्, कथं सा कुलवती दग्धा स्यात्? हनुमान् विस्मितः, तत्र सुवर्णनाभं पर्वतं जलमध्ये पुनः विचारयामास। तपसा, सत्येन, पतिव्रत्येन सा अग्निं अपि दग्धुं शक्नोति; अग्निः ताम् न दहति। एवं धर्मनिष्ठां सीतां चिन्तयन्, हनुमान् दिव्यकवीनां वचनानि श्रुतवान्। "हा, हनुमता कृतं कर्म—दुष्करम्—राक्षसगृहे उग्रं भयंकरं च अग्निं मोक्तुम्।" राक्षसाः पलायमानाः, नगरं स्त्रीबालवृद्धैः पूर्णम्, जनसमूहेन उद्विग्नम्, शैलगुहाभिः इव विलपितम्। लङ्का, प्राकारैः, भित्तिभिः, द्वारैः च, दग्धा, जानकी तु अदग्धा—एष नः आश्चर्यं महत्। तानि वचनानि हनुमान् अमृतसमानि श्रुत्वा, तस्मिन्नेव क्षणे हृदयेन हर्षः उत्पन्नः। ततः हनुमान्, लक्षणैः, दृष्टसंकेतैः, हेतुभिः, ऋषिवचनैः च, हर्षितहृदयः अभवत्।