तदा सर्वे देवा महर्षयश्च, गन्धर्वविद्याधराः सर्पाश्च, ये च तत्र महात्मानः, परममप्रतिमं हर्षं प्राप्नुवन्। तेजसा दीप्तः स महाकपिः, वनं विदार्य, राक्षसान् युद्धे निहत्य, लङ्कां च भीषणां दग्ध्वा, प्रज्वलितः सुषुभे। स कपिसिंहः, प्रासादश्रेष्ठस्य शोभनस्य शिखरे स्थितः, ज्वलज्जटिललाङ्गूलमाल्यधारीव सूर्य इव, दिव्यकान्त्या विरराज। स महाकपिः लङ्कां संकुच्य, स्वलाङ्गूलाग्निं सागरे निवारयामास। ततो देवा गन्धर्वैः सिद्धैः महर्षिभिश्च सह, लङ्कां तां दग्धां दृष्ट्वा परमाश्चर्येण समाक्रान्ताः। तमुत्तमकपिं हनूमन्तं दृष्ट्वा, सर्वे तत्र स्थितभूतानि, "अयं कालाग्निः" इति मेनिरे। श्रृणु सुन्दरत्काण्डे पञ्चपञ्चाशत्तमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे। स कपिः हनुमान् लङ्कां दग्धां, भयाकुलां, राक्षसगणैः संत्रस्तां दृष्ट्वा, चिन्तयितुम् आरब्धवान्। तत्र तस्य महद्भयं समुत्पन्नम्, आत्मन्येव च निग्रहः जातः—"किं मया कृतं लङ्कां दग्ध्वा?" इति। धन्याः ते महात्मानः ये उत्पन्नं क्रोधं धैर्येण निगृह्णन्ति, यथा महात्मानः वह्निं जलदाहेन शमयन्ति। कः क्रुद्धः न पापं कुर्यात्? क्रोधे पितामहानपि हन्युः; क्रोधे साधूनपि कटुवाक्यैः ताडयेत्। कोपितः पुरुषः न वेत्ति किं वक्तव्यं किं वा न; क्रुद्धस्य न किञ्चिदकर्तव्यं, न च किञ्चिदवाच्यं। यः धैर्येण उद्भूतं क्रोधं जर्जरः सर्प इव त्वचं त्यजति, स एव पुरुष इति कथ्यते। अहो मन्दबुद्धिः अहं, निर्लज्जः, पापश्रेष्ठः, या सीतां न स्मृत्वा, स्वामिनः नाशकरं कर्म अकरवम्। यदि लङ्कायाः सर्वा दग्धा, नूनं सा महाभागा जानकी अपि नष्टा; मया अनवेत्य परिणामं, तस्य स्वामिनः कार्यं विनष्टम्। यस्य हेतोः अयं प्रयासः कृतः, तस्यैव विनाशः जातः; लङ्कां दहन्ति मया सीता न रक्षिता। अल्पमपि कार्यं कृतमिति न संशयः, परन्तु क्रोधवशात् मूलमेव विनष्टम्। नूनं जानकी नष्टा, न ह्यदग्धं किञ्चिद्दृश्यते लङ्कायाः; सर्वा नगरी भस्मीकृता। यदि मम प्रमादेन कार्यविनाशः जातः, अद्यैवात्र प्राणान् त्यक्तुमिच्छामि। किं वा वह्नौ पतिष्यामि, उत जले समवस्थिते बडवानलमुखे प्रवेक्ष्यामि? किमिह वारिजस्थेभ्यः प्राणान् दास्यामि? कथं जीवन् कपिप्रभुं, तौ च नरसिंहौ, नष्टकार्यार्थः पश्येयम्? क्रोधदोषात् मम कपिचपलता त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा जाता। धिक्कृतः कामवशः, चञ्चलः, असंयतः, कामात् स्वामिनः समीपे अपि सीतां न रक्षितवान्। यदि सीता नष्टा, तदा तावपि नष्टौ; तयोः विनाशे सुग्रीवः सपरिजनोऽपि नश्येत्। एतानि वचनानि श्रुत्वा, भरतः धर्मात्मा भ्रातृभक्तः शत्रुघ्नसहितः कथं जीवेत्? इक्ष्वाकुवंशो धर्मात्मा निश्चितं नष्टः, सर्वे जनाः शोकदुःखैः पीडिताः स्युः। तस्मात् अहं दारिद्र्ययुक्तः, धर्मार्थविहीनः, क्रोधदोषपरिभूतचित्तः, स्पष्टं लोके विनाशकः। एवं चिन्तयतः तस्य, पूर्वदृष्टानि निमित्तानि पुनः प्रत्यक्षं चिन्तितानि। अथ वा, सा कल्याणी स्वतेजसा रक्षिता, अग्निरग्निं न दहति। अग्निः तस्य धर्मात्मनः अनन्तवीर्यस्य पत्नीं न स्पृशेद्यः स्वाचार्यरक्षिता। रामस्य बलात्, वैदेह्याः पुण्यात्, मम वह्निर्न दग्धवान्; कथं सा रामहृदयप्रिया, त्रयाणां भ्रातृणां देवता, नश्येत्? यदि चायं वह्निः सर्वत्र स्थितः सनातनः मम लाङ्गूलं न दहति, कथं तां महाभागां दहेत्? तदा हनूमान् विस्मितः, तत्रैव जलमध्ये स्थितं हेमनाभिं पर्वतं पुनः स्मृत्वा विचिन्तयामास। तपसा सत्येन, पतिव्रत्येन च सा वह्निमपि दहेत्; वह्निः तां न दहिष्यति। एवं धर्मनिष्ठायाः तस्याः चिन्तयन्, हनूमान् दिव्यगन्धर्वाणां वाक्यं श्रुतवान्। "अहो, कृतं हनूमता कर्म दुष्करम्, रक्षसां गृहे तीव्रं भीषणं वह्निं विमुक्तम्।" राक्षसैः पलायमानैः, नगरी स्त्रीबालवृद्धैः पूरिता, जनाकुला, पर्वतगुहासु इव करुणनिनादेन व्याप्ता। लङ्कायाः पुरद्वारपरिखाप्राकाराः दग्धाः, जानकी न दग्धा—एषा अस्माकं महानाश्चर्यकथा। एतद्वचनं हनूमान् अमृतोपमं श्रुत्वा, तस्य हृदि परमं हर्षं प्राप।