ततः सर्वे देवानां गणाः तं वानरश्रेष्ठं हनूमन्तं, वातसमं बलिनं, महाबुद्धिं, पवनपुत्राणां श्रेष्ठतमं, प्रशशंसुः। सर्वे देवाः, ऋषयः, गन्धर्वविद्याधराः, नागाश्च, तत्र स्थिताः सर्वे महात्मानः परममपि अतुलं हर्षं प्रपेदिरे। स तु महाकपिः, वनं विदार्य, तेजसा ज्वलन्निव, युद्धे राक्षसान् हत्वा, लङ्कां तां भीषणां नगरीं दग्ध्वा, स्फुरति स्म। स वानरसिंहः, भूषितगृहमुख्यस्य शिखरे स्थितः, ज्वलज्ज्वालमालया पूच्छेन शोभमानः, रश्मिभिः भूषित इव सूर्यः, विराजते स्म। स महाकपिः, लङ्कां संकुच्य, सागरं गत्वा स्वपुच्छे ज्वलन्तीं वह्निम् उपशमयत्। तदा देवाः, गन्धर्वैः सिद्धैः महर्षिभिः च सह, तथा दग्धां लङ्कां दृष्ट्वा, परमं विस्मयं जगृहुः। स तत्र स्थितः श्रेष्ठवानरः हनूमान् दृष्टः, सर्वभूतैः "एष कालाग्निः" इति अभ्यधीयत। शृणु सुन्दरकाण्डे पावने वाल्मीकि-रामायणे पञ्चपञ्चाशत्तमः सर्गः। लङ्कां दग्धां, भीतां, राक्षसगणेषु सम्प्रचोदितभीभत्सां दृष्ट्वा, महाकपिः हनूमान् चिन्तयितुं प्रारब्धवान्। तत्र तस्मिन्महान् भीतः समुत्पन्नः, आत्मन्येव च निग्रहः अभवत्—"किं मया कृतं लङ्कां दग्ध्वा?" इति। धन्याः ते महात्मानः ये बुद्ध्या उद्यन्तमक्रोधम् निगृह्णन्ति—यथा महात्मानः ज्वलन्तमग्निं जलैः शमयन्ति। कः क्रुद्धः न पापं कुर्यात्? क्रोधे पितामहानपि हन्युः; क्रोधे सज्जनानपि पुरुषः कठोरैः वाक्यैः अवमानयेत्। कुपितः कः किम् उक्तव्यमनुक्तव्यम् न वेत्ति? क्रुद्धस्य नास्ति अकर्तव्यम्, नास्ति अनुक्तव्यम्। यः धैर्येण उद्यन्तं क्रोधं त्वचं त्यजन्निव सर्पः परित्यजति, स एव पुरुषः इति कथ्यते। अहो, मया मूढेन, निर्लज्जेन, पापकृत्तमेन, सीतां चिन्तयित्वा न, एष विनाशकारि कर्म कृतमिति लज्जा। यदि लङ्का सर्वथा दग्धा, नूनं सा जानकी अपि नष्टा; मया अनवधार्य परिणामः, तस्य पतिस्य कार्यं नाशितम्। यस्मात् हेतोः अयम् उपक्रमः कृतः, स एव विनष्टः; लङ्कां दहन् अहं सीतां न रक्षितवान्। अल्पमिदं कार्यं निश्चितम् सिद्धम्, न संशयः; किन्तु क्रोधेन मुख्यं मूलं नष्टम्। नूनं जानकी नष्टा—लङ्कायाः अदग्धं किञ्चिदपि न दृश्यते; सर्वा नगरी भस्मीकृता। यदि मम प्रमादेन कार्यं विनष्टम्, तर्हि अद्यैव अत्रैव प्राणान् त्यक्तुमिच्छामि। किं वा अग्नौ पतामि, उत वा बडवानलमुखे, उत वा आत्मानं सागरवासिभ्यः भूतेभ्यः दास्यामि? कथं जीवन् कपिप्रभुं वा तौ नरसिंहौ वा पश्येयम्, येषां कार्यं मया विनाशितम्? क्रोधदोषात् एव अहं त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धां वानरचपलतां प्रदर्शितवान्। लज्जा कामात्, अस्थिरतया, अयुक्तेन च स्वभावेन—कामवशात्, स्वामिनि अपि, सीतां न रक्षितवान्। यदि सीता नष्टा, तर्हि तौ अपि विनश्येताम्; तयोः नाशेन सुग्रीवः सपरिवारः अपि विनश्येत्। एतानि एव वचनानि श्रुत्वा, धर्मात्मा भरतः शत्रुघ्नसहितः कथं जीवेत्? यदा पुण्यश्लोकीकक्ष्वाकुवंशः निश्चितं विनष्टः, सर्वे जनाः शोकेन संतप्यन्ते। तस्मात् अहं दुर्भाग्यवान्, धर्मार्थसमूहविहीनः, क्रोधदोषपीडितचित्तः, साक्षात् लोकनाशकः। एवं चिन्तयन्, तस्मै पुनः पुरा दृष्टानि शुभाशुभानि निमित्तानि प्रत्यक्षं स्मृतानि। अथ वा, सा कल्याणी स्वतेजसा रक्षिता न नश्येत्; अग्निः अग्नौ न प्रवर्तते। न हि अग्निः तं धर्मात्मनः, अपरिमिततेजसः, पत्नीं स्पृशितुम् अर्हति, या स्वस्मिन्स्वाचार्ये रक्षिता। नूनं रामस्य बलात्, वैदेह्याः च पुण्यात्, अहं हुतवाहनः अपि, दग्धव्यः सन्, न दग्धः। सा या रामस्य हृदयाङ्गमा, भरतादिभिः त्रीणां भ्रातॄणां देवी, कथं न नश्येत्? अथ वा, यदि अयम् अग्निः, सर्वत्र स्थितः शाश्वतः प्रभुः, मम पूच्छं न दग्धवान्, कथं तां कल्याणीं दहेत्? ततः हनूमान् विस्मितः, तत्रैव जलमध्ये कनकनाभिं शैलदृश्यम् पुनः चिन्तयामास। सा तपसा, सत्येन, पतिसंयमेन, अग्निं दग्धुमपि समर्था; अग्निः तां न दहति। एवं तस्याः धर्मनिष्ठां चिन्तयन्, हनूमान् तत्रैव देवगन्धर्वचारितानां महात्मनां वाचः शुश्राव। "हा, धन्यं कर्म हनूमता कृतम्, दुष्करं, राक्षसानां गृहे उग्रं भीषणं च अग्निं विमोच्य!" इति। राक्षसाः पलायमानाः, नगरी स्त्रीबालवृद्धैः पूरिता, जनाक्रन्देन पूर्णा, गिरिकन्दराभिः इव रुदितैः प्रतिश्रवणम्। सा लङ्का पुरी, प्राकारतोरणद्वारयुक्ता, दग्धा, जानकी तु अदग्धा—एष महद्भुतं नः।