यदा हनुमता राक्षसानां पुरी लङ्का सह जीवैः, गृहैः, वृक्षैश्च सहसा दग्धा दृष्टा, तदा तत्र समागताः विशिष्टाः राक्षसगणाः विस्मिताः सन्देहपूर्वकं समुच्यन्त—"किमिदं ब्रह्मणः, चतुर्मुखस्य जगत्कर्तुः प्रजापतेः कोपस्वरूपं वानररूपेणागतम्? किं वा विष्णोः परा शक्तिरस्मिन्वानरे, या मायया स्वयमेवागताऽनुपमेया, अनिर्वचनीया, अनन्ता, एकरूपा, राक्षसानां विनाशाय?" इति। एवं राक्षससमूहाः, लङ्कायाम् आकस्मिकदाहं दृष्ट्वा, तस्यां जीवैः, गृहैः, वृक्षैः सह दग्धायां, परस्परं कथयामासुः। तदा लङ्का सह राक्षसैः, अश्वैः, रथैः, गजैः, पक्षिसंघैः, मृगैः, वृक्षैः च सहसा दग्धा, भीषणं निनादं कुर्वती विलप्य अश्रूयत। "हा पितः! हा पुत्र! हा प्रियसखा! हा प्राणनाथ! हतं मे शरीरं, हता मे श्रीः!"—इत्येवं राक्षसैः नानाविधं क्रन्दनं कृतम्, भीषणो घोरः शब्दः समुत्पन्नः। दीप्तेन वह्निना संवृता, वीरैः निहतैः, रक्षिभिः प्रत्युपस्थितैः, हनूमतः क्रोधेन दग्धा लङ्का शप्तेव दृश्यते स्म। महाबुद्धिः हनुमान् तां लङ्कां, दीप्तशिखाभिः चिह्नितां, भीतैः शोकाकुलैः राक्षसैः पूर्णां, स्वयम्भुवः कोपेन पतितां पृथिवीमिव अपश्यत्। स कपीन्द्रः रत्नवृक्षसमृद्धं वनं विदार्य, महाबलान् राक्षसान् संग्रामे निहत्य, तां शोभनगृहशोभितां पुरीं दग्ध्वा, स्थिरः तस्थौ। बहून् राक्षसान् निहत्य, तद्वनं वृक्षैः सहितं विदार्य, राक्षसगृहाणि दग्ध्वा, महात्मा हनुमान् रामं स्मृत्वा मनः न्ययोजयत्। तदा सर्वे देवगणाः तं वायुपुत्रश्रेष्ठं, महाबलम्, महाबुद्धिं, वायुसुतानां श्रेष्ठं, स्तुतिभिः समर्चयन्। सर्वे देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, विद्याधराः, नागाश्च, तत्र महात्मनः परमं परमोत्कृष्टं हर्षं प्राप्नुवन्। स कपीश्वरः, वनं विदार्य, तेजसा ज्वलन्, संग्रामे राक्षसान् निहत्य, भीषणां लङ्कां दग्ध्वा, महाकपिः प्रकाशते स्म। स शोभनगृहशृङ्गस्य उपरि स्थित्वा, दीप्यमानपुच्छमालया विभूषितः, सूर्यः इव किरणैः शोभते स्म। ततः स महाकपिः सर्वां लङ्कां संक्षिप्य, स्वपुच्छे दीप्यमानं वह्निं सागरजले शमयामास। तदा देवाः, गन्धर्वैः, सिद्धैः, महर्षिभिः सह, दग्धां लङ्कां दृष्ट्वा, परमं विस्मयं प्राप्नुवन्। तं श्रेष्ठं कपीन्द्रं हनूमन्तं दृष्ट्वा, सर्वे प्राणिनः "एष कालाग्निः" इति मेनिरे। इत्येवमस्ति श्रीमद्रामायणे सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। तत्र, लङ्कायां दग्धायां, राक्षसगणेषु भीतानां भीतिभयाकुलां लङ्कां दृष्ट्वा, हनुमान् वानरः विचारयितुम् आरब्धवान्। तस्मिन् महान् भीतः उत्पन्नः, आत्मन्यपि ग्लानिः—"किं मया लङ्का दग्धा?" इति। धन्याः वे महात्मानः, ये बुद्ध्या कोपमुत्थितं संयच्छन्ति, यथा महात्मानः वह्निं जलैः शमयन्ति। "कः क्रुद्धः न दुष्कृत्यं कुर्यात्? कोपेन वृद्धानपि हन्यात्, साधूनपि कटुवाक्यैः अवमन्येत। कोपसमुत्थे जनः न वेत्ति किमु वक्तव्यं, किमवा वक्तव्यं; क्रुद्धस्य न किञ्चिदकर्तव्यं, न किञ्चिदवाच्यं। यः धैर्येण उद्भूतं कोपं त्वचां परित्यक्तां सर्पवद् विसृजति, स एव पुरुषः।" "धिक् माम्, मूढं, निर्लज्जं, पापश्रेष्ठं, यः सीतां न चिन्तयित्वा स्वामिनः नाशाय कर्म कृतवान्। यदि लङ्का सर्वा दग्धा, निश्चितं जनकात्मजा अपि नष्टा; मया अनवधार्य फलम्, तस्य पतिस्य कार्यं विनष्टम्। यस्मिन्नर्थे एष कार्यः कृतः, स एव नष्टः; लङ्कां दहन् अहं सीतां न रक्षितवान्।" "एतदल्पं कर्म नूनं कृतं, न संशयः; परन्तु कोपवशात् मूलमेव नष्टम्। नूनं जानकी नष्टा—लङ्कायाः न किञ्चिददग्धं दृश्यते; सर्वा पुरी भस्मीकृता। यदि मम प्रमादेन कार्यं नष्टम्, अद्यैवात्र आत्मानं त्यक्तुमिच्छामि। किं वा अग्नौ पतिष्यामि, वा बडवानलमुखे? किमिह वारिजान्तःस्थैः प्राणिभिः शरीरे दास्यामि?" "कथं जीवन्नपि वानरेन्द्रं, वा तौ नरश्रेष्ठौ, सर्वं कार्यं नाशयित्वा, अहं पश्येयम्? कोपदोषेण मया त्रिषु लोकेषु कपीन्द्राणां प्रसिद्धं चञ्चलत्वं दर्शितम्। धिक् तं रागं, चञ्चलत्वं, असंयमं—कामात् स्वामिनि अपि सीतां न रक्षितवान्। यदि सीता नष्टा, तदा तावपि नष्टौ; तयोः नाशे सुग्रीवः सपरिवारः विनश्येत्।" "एतानि वचनानि श्रुत्वा, भरतः धर्मात्मा भ्रातृभक्तः, शत्रुघ्नसहितः कथं जीवेत्? इक्ष्वाकुवंशो नूनं नष्टः, सर्वे जनाः शोकसन्तप्ताः भविष्यन्ति। तस्मात् अहं दुर्भाग्यः, धर्मार्थसमूहविहीनः, कोपदोषाभिभूतचित्तः, नूनं लोकनाशकः।" एवं चिन्तयन्, तस्मै तानि शुभलक्षणानि, पूर्वदृष्टानि, पुनः प्रत्यक्षं स्मृतानि। अथवा, "सा शोभनाङ्गी स्वतेजसा रक्ष्यमाणा जानकी न नश्येत्; अग्निरग्निं न बाधते। धर्मात्मनः अनन्ततेजसः पत्न्याः, स्वसदाचाररक्षिता, अग्निः स्पर्शं न करोति" इति स विचारयामास। एवं श्रीमद्रामायणे सुन्दरकाण्डे हनूमतः वीर्यं, तस्य क्रोधः, आत्मनिन्दा, चिन्ता, तथा शुभलक्षणदर्शनं, सर्वं क्रमशः वर्ण्यते।