पूर्वं कृतयुगे, हे राम, दितेः महाबलिनः पुत्राः तथा अदितेः पुण्यशाली, बलवान् धर्मात्मानः पुत्राः समस्ते। तदा, पुरुषसिंह, तैः महात्मभिः चिन्तनं कृतम्—कथं वयं अमृताः, अजरा, निरामयाः च स्याम? यदा तैः धीमत्भिः विचार्यमाणे, तदा तेषां मध्ये चिन्ता उत्पन्ना—क्षीरसागरं मथित्वा तत्र स्थितं सारं प्राप्नुयाम। मथनाय निश्चित्य, वासुकिं रज्ज्वर्थं, मन्दरं मथनदण्डरूपं कृत्वा, महाबलैः तैः मथनं प्रारब्धम्। सहस्रवर्षे व्यतीते, वासुकिनागः रज्जुरूपेण, शिरःभ्यः विषं निःसृत्य, शिलान् दन्तैः दष्टवान्। तदा, ज्वलनवत् भयानकं हालाहलाख्यं विषं उत्पन्नम्; तेन सर्वं जगत्—देवा, असुरा, मनुष्याः—तप्तम्। तदनन्तरं, देवाः शरणं याचन्तः महादेवम्—पशुपतिं रुद्रं—गत्वा, स्तुत्वा, 'रक्ष रक्ष' इति विलपन्तः। एवं देवैः सम्बोधितः, देवदेवेशः तत्र प्रादुरभवत्; ततः शङ्खचक्रधरः हरिः अपि तत्र प्रकटः। हरिः प्रसन्नः, त्रिशूलधारिणं रुद्रं उवाच—'देवैः मथ्यमाने किम् इह उत्पन्नम्?' 'यद् तव, देवश्रेष्ठ, देवैः पुरतः प्रकटितम्—इदं विषं अग्रे स्थित्वा गृहाण, प्रभो।' इत्युक्त्वा, देवश्रेष्ठः तत्र अदृश्यः अभवत्; देवेषु भयम् दृष्ट्वा, शार्ङ्गधारिणः वचनं श्रुत्वा— देवेश्वरः हरः हालाहलविषं, अमृतसमं, गृहित्वा, देवान् विसर्ज्य, तत्र निर्गतः। ततः सर्वे देवा असुरा च पुनः मथनं आरभन्त, रघुनन्दन; महागिरिः मथनदण्डः अधोलोकं गतः। तदा देवाः गन्धर्वैः सह मधुसूदनं स्तुत्वा, 'त्वं सर्वभूतानां शरणं, विशेषतः स्वर्गवासिनां,' इति उक्तवन्तः। 'रक्ष नः, महाबाहो; त्वं पर्वतं उद्धर्तुम् अर्हसि।' इत्याकर्ण्य, हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास। हरिः समुद्रे शयित्वा, पर्वतं पृष्ठे स्थाप्य, केशवः लोकात्मा हस्तेन शिखरं गृहीत्वा स्थितः। देवेषु स्थितः, परमपुरुषः मथनं कृतवान्; सहस्रवर्षे व्यतीते, आयुर्वेदविज्ञः पुरुषः उत्पन्नः। सः धर्मात्मा दण्डकमण्डलुं धारयन्, प्रथमः धन्वन्तरिनाम, तथा तेजस्विन्यः अप्सराः अपि। जलमथनात्, नरश्रेष्ठ, तस्मात् उत्तमाः स्त्रियः उत्पन्नाः; एवम् अप्सराः अभवन्। षष्टिकोटयः तेजस्विन्यः अप्सराः उत्पन्नाः; काकुत्स्थ, तासां परिचारिकाः अनन्ताः। न देवाः न असुराः ताः स्वीकृतवन्तः; अप्राप्तत्वात्, ताः सर्वसाधारणाः अभवन्। ततः, रघुवंशविभूषण, वरुणस्य कन्या वारुणी, महाभागा, स्वीकृत्येच्छया उत्पन्ना। दितिपुत्रैः, हे राम, वारुणी न स्वीक्रिता; अदितिपुत्रैः, वीर, ताम् निर्मलां स्वीकृतवन्तः। एवं, दैत्याः असुराः अभवन्, अदितिपुत्राः सुराः अभवन्; वारुण्याः स्वीकृत्य देवाः परमं हर्षम् अपद्यन्। उच्चैःश्रवा अश्वश्रेष्ठः, कौस्तुभमणिः, नरश्रेष्ठ, तथा परमामृतम् अपि उत्पन्नम्। तस्यार्थे, हे राम, महाकुलक्षयः अभवत्; अदितिपुत्रैः दितिपुत्रैः सह युद्धम् अभवत्। सर्वे असुराः राक्षसैः सह एकत्रिताः; त्रिलोकविमोहकं घोरम् युद्धम् अभवत्। सर्वं विनष्टे, महाबलः विष्णुः मोहिनीरूपं धारयन्, शीघ्रं अमृतं गृहीत्वा गतः। ये विष्णुं परमपुरुषम् उपगच्छन्ति, ते युद्धे विष्णुना बलिना विनष्टाः। अदितिपुत्रैः, वीराः, दितिपुत्राः दैत्यादित्ययोः घोरयुद्धे हताः। एतत् अध्यायचत्वारिंशदुत्तरशष्टितमं श्रोतव्यम्। यदा दितेः पुत्राः हताः, तदा दिति अत्यन्तदुःखिता अभवत्; सा स्वपतिं मारीचपुत्रं कश्यपं सम्बोधितवती। 'भगवन्, तव पुत्रैः मम पुत्राः विनष्टाः; अहं दीर्घतपसा पुत्रं इच्छामि, यः इन्द्रघ्नः भविष्यति।' 'तस्मात् तपः करिष्यामि; त्वं गर्भं दातुम् अर्हसि। त्वं मम पुत्रप्राप्तिम् अनुमोदितुम् अर्हसि, यः इन्द्रघ्नः भविष्यति, प्रभो।' इत्युक्त्वा, मारीचकश्यपः, महातेजाः, दुःखिता दितिं सम्बोधितवान्। 'एवमस्तु; शुभं ते अस्तु। शुचिः भव, तपस्विनि। युद्धे इन्द्रघ्नं पुत्रं धारयिष्यसि।' 'यदि त्वं सहस्रवर्षं पूर्णं शुचिः स्थास्यसि, तदा मम पुत्रं त्रैलोक्यविनाशकं धारयिष्यसि।' एवं उक्त्वा, तेजस्वी ऋषिः तां मृदु हस्तेन स्पृशित्वा, आशीर्वादं दत्त्वा, तपः कर्तुं निर्गतः। तस्य गमनानन्तरं, नरश्रेष्ठ, दिति अतिप्रीता कुशप्लवमितं स्थानं गत्वा, घोरं तपः आरब्धवती। तपः कुर्वन्त्या दित्याः, नरश्रेष्ठ, इन्द्रः परमगुणैः युक्तः, तां सेवितुम् आरब्धवान्।