शृणु, राम, यथाहं श्रुतवानिन्द्रस्य चरितं, तदाख्यानं रघुनन्दन, यथावत् वक्ष्यामि। पूर्वं कृतयुगे, राम, दितिपुत्रा महाबलिनः तथा अदितिसुताः पुण्यश्लोकाः धर्मात्मानः च बभूवुः। तदा, नरश्रेष्ठ, ते महात्मानः चिन्तयामासुः—कथं वयं अमृताः स्याम, अजराः अमराः च, रोगरहिताः च? ते बुद्धिमन्तः मनसा मन्थनं कृत्वा, चिन्तयामासुः—क्षीरसमुद्रम् मन्थयित्वा तत्र रसं प्राप्स्यामः। एवमवधार्य, वासुकिं नागराजं रज्ज्विव योजयित्वा, मन्दरं गिरिं मन्थानमिव स्थाप्य, महाबलैः समुद्रम् अमन्थयन्। एवं सहस्रवर्षपर्यन्तं मन्थनं कृत्वा, वासुकिः नागः, रज्ज्विव उपयुक्तः, शिलान् दंष्ट्राभिः दष्ट्वा, मुखेभ्यः विषं प्रजज्वाल। तदा ज्वलनसमं भीषणं हालाहलाख्यं विषं उत्पन्नम्, येन सर्वं जगत्—देवाः, असुराः, मनुष्याः च—दग्धम् अभवत्। ततः देवाः शरणं गत्वा महेश्वरं पशुपतिं रुद्रं प्रणम्य, "त्राहि, त्राहि!" इति प्रार्थयन्। तेषां वचः श्रुत्वा, देवेशः तत्र अवतरत्; तदा शङ्खचक्रधारी हरिः अपि तत्र प्रादुरभवत्। हरिः स्मितपूर्वकं त्रिशूलधारिणं रुद्रं उवाच—"देवानां मन्थनसमये इदं किमुत्पन्नम्?" "यदेतत् तव, देवश्रेष्ठ, देवतानां पुरतः प्रादुरभूत्—त्वं अग्रतः स्थित्वा एतद्विषं गृहाण, भगवन्।" एवं उक्त्वा, स देवश्रेष्ठः तत्रैव अन्तर्हितः। तदा, देवेषु भीतेषु, शार्ङ्गधारिणः वचनं श्रुत्वा, हरः विषं हालाहलम् अमृतसमं गृहीत्वा, देवतान् विसर्ज्य, तस्मात् प्रस्थितः। ततः सर्वे देवाः असुरैः सह पुनः मन्थनं चक्रुः, रघुनन्दन; तदा मन्दरः पर्वतः मन्थानः अधः पतित्वा पातालं गतः। देवाः गन्धर्वैः सह मधुसूदनं स्तुत्वा, "त्वं सर्वभूतानां शरणं, विशेषतः सुराणां," इति ऊचुः। "त्रातुमर्हसि, महाबाहो; त्वं गिरिमुत्थापय," इति श्रुत्वा, हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास। हरिः सागरं प्रविश्य, मन्दरं गिरेः पृष्ठे स्थापयामास; केशवः, जगतां आत्मा, हस्तेन तस्य शिखरं गृहीत्वा तस्थौ। स देवतानां मध्ये स्थित्वा, परमपुरुषः मन्थनं चकार; ततः सहस्रवर्षेभ्यः अनन्तरं, आयुर्वेदसम्भूतः पुरुषः उत्पन्नः। स धर्मात्मा दण्डकमण्डलुधरः धन्वन्तरिरिति प्रथितः, अप्सरसोऽपि तदा प्रजज्वलुः। समुद्रमन्थनात्, नरश्रेष्ठ, तासां रमणीयानां स्त्रीणां उत्पत्तिः अभवत्; एवं अप्सरसः जाताः। षष्टिकोटयः अप्सरसः प्रजज्वलुः, काकुत्स्थ, तासां परिचारिकाः अनन्ताः आसन्। न देवाः, न असुराः ताः गृह्णन्; ताः अनभिगृहीताः सर्वसामान्या अभवन्। ततः, रघुकुलानन्दन, वरुणस्य कन्या वारुणी, महाभागा, स्वीकृत्यर्थम् उत्पन्ना। दितिपुत्राः, राम, वारुणीं न स्वीकृतवन्तः; अदितिसुताः, महाबाहो, तां निर्दोषां स्वीकृतवन्तः। एवं दैत्याः असुरा अभवन्, अदितिसुताः सुराः; वारुणीग्रहणेन देवाः प्रमुदिताः। उच्चैःश्रवा नाम श्रेष्ठः अश्वः, कौस्तुभमणिः, नरश्रेष्ठ, तथा परमामृतं अपि समुद्रमन्थनात् अभवत्। तस्यार्थे, राम, महती कुलक्षयः अभवत्; अदितिसुताः दितिसुतैः सह युद्धम् अकुर्वन्। सर्वे असुराः राक्षसैः सह एकीकृत्य, तदा भयानकं युद्धं अभवत्, वीर, येन त्रयः लोकाः मोहिताः। सर्वे विनष्टे, महाबलः विष्णुः मोहिनीमूर्तिं धारयित्वा शीघ्रं अमृतं हरितवान्। ये विष्णुम् अमरं परमपुरुषं उपययुः, तान् विष्णुः शक्तिमान् संग्रामे विनाशितवान्। अदितिसुताः, वीर, दितिसुतान् अस्यां भयंकरायां दैत्य-आदित्ययुद्धे निहतवन्तः। एवं षट्चत्वारिंशः अध्यायः समाप्तः। दितेः पुत्रेषु निहतेषु, दिति महदुत्पातं प्राप, सा पतिं मरीचिपुत्रं कश्यपं जगाद। "भगवन्, तव महाबलिनां पुत्राणां हतेन अहं पुत्रशून्या अभवम्; दीर्घतपसा लब्धः पुत्रः मे इच्छ्यते, यो इन्द्रस्य वधः स्यात्।" "तस्मात्, अहं तपः करिष्यामि; त्वं गर्भदाने अनुमतिं दातुमर्हसि। इन्द्रघ्नं पुत्रं प्राप्नुयाम्, प्रभो।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, महातेजाः मरीचिपुत्रः कश्यपः, दुःखार्तां दितिं प्रत्युवाच—"एवमस्तु, शुभं ते अस्तु। शुचिः भव, तपस्विनि। सहस्रवर्षपर्यन्तं शुचिः स्थित्वा, त्वं मत्तः इन्द्रघ्नं पुत्रं जनयिष्यसि।" "यदि त्वं सहस्रवर्षाणि शुचिः स्थास्यसि, मत्तः त्रैलोक्यविनाशकः पुत्रः जातः स्यात्।" एवं उक्त्वा, स तेजस्वी मुनिः सौम्यया हस्तेन तां स्पृष्ट्वा, आशीर्वचनं दत्वा, तपः कर्तुं जगाम। तस्य गमनानन्तरं, नरश्रेष्ठ, दिति परमप्रहृष्टा कुशप्लवाख्यं देशं गत्वा, महत्तपः आस्थाय स्थितवती।