रामस्य तानि वचांसि श्रुत्वा, महर्षिः श्रेष्ठः तं विशालायाः प्राचीनं चरितं कथयितुं प्रचक्रमे। स उवाच, "राघव, इन्द्रस्यैतदाख्यानं यथाश्रुतं शृणु, यथावृत्तं तत्त्वेन शृणुष्वैतस्मिन्भूमिप्रदेशे। पूर्वं कृतयुगे, राम, दितेः पुत्राः महाबलिनः तथा अदितेः पुत्राः महाश्रेयस्कराः, धर्मात्मानः च, प्रवर्तन्ते स्म। तदा, पुरुषव्याघ्र, तैः महात्मभिः विचारः कृतः—कथममृतत्वं वयश्च्युत्वं व्याधिरहितत्वं च प्राप्येत। तैः प्राज्ञैः चिन्त्यमानैः एवं निश्चितमभवत्—मन्थनात् क्षीरसागरस्य तत्र रसं प्राप्स्यामः। ते सर्वे मन्थनाय कृतनिश्चयाः, वासुकिं नागराजं रज्जुवत् उपयुज्य, मन्दरं गिरिं मन्थानमिव स्थाप्य, महान् प्रयासः कृतः। सहस्रसंवत्सराणां मन्थनानन्तरं, वासुकिर्यः रज्जुरिवासीत्, तस्य फणाग्रभ्यः विषं भीष्मं निष्प्रसूतम्, स शिलाः दंशैः दष्ट्वा विषं स्रुतम्। तदा दीप्तं वह्निसमं भीषणं हलाहलाख्यं विषं समुत्पन्नम्, येन सर्वं जगत्—देवाः, असुराः, मनुष्याः—दग्धाः। अथ देवाः शरण्यं शिवं पशुपतिं रुद्रं जग्मुः, तं स्तुत्वा 'त्राहि त्राहि' इति क्रन्दन्तः। देवैः एवं याचितः स भगवान् देवेश्वरः तत्रैव प्रादुरासीत्; ततः हरिः शंखचक्रधारी अपि तत्रैव प्रकटितः। स हृषीकशः स्मितपूर्वकं त्रिशूलधारिणं रुद्रं प्रोवाच—'किं इदं समुत्पन्नं देवैः मन्थनं कुर्वद्भिः?' 'एष विषविशेषः, भगवन्, त्वदीयः, देवेषु समुपस्थितः; अग्रतः स्थित्वा एतत् विषं गृहाण, प्रभो।' एवं उक्त्वा, स उत्तमः देवः तत्रैव अन्तर्धानमगात्। देवेषु भयाकुलेषु, शार्ङ्गपाणेः वचः श्रुत्वा, स भगवान् हरः हलाहलविषं समुत्कर्ष्य, अमृतकल्पं तद्विषं स्वीकृत्य, देवाँस्त्यज्य तस्मात् देशात् निर्गतः। ततो देवासुराः पुनः मन्थनं चक्रुः, रघुनन्दन; महागिरिः मन्दरः मन्थानेन पातालं गतः। तदा देवाः गन्धर्वैः सहिताः माधुसूदनं स्तोतुं प्रचक्रमुः—'त्वं सर्वभूताश्रयः, विशेषतः सुरलोकवासिनां।' 'त्रायस्व, महाबाहो; त्वमेव गिरिं उद्धर्तुमर्हसि' इति वचः श्रुत्वा, हृषीकशः कूर्मरूपं धारयामास। स हरिः सागरे शयानः, पृष्ठे मन्दरं स्थापयित्वा, केशवः लोकात्मा हस्तेन गिरिं धारयामास। स सर्वोत्तमः पुरुषः देवैः सह स्थित्वा, मन्थनं चकार। सहस्रसंवत्सरात् अनन्तरं, आयुर्वेदमयः पुरुषः उत्पन्नः। स धर्मात्मा दण्डकमण्डलुधारी धन्वन्तरिः नाम, तेजस्विन्यः अप्सरः अपि तत्रैव प्रादुरासन्। सागरमन्थनात्, नरश्रेष्ठ, ता रसान्निर्मिताः श्रेष्ठाः स्त्रियः अभवन्; एवं अप्सरः उत्पन्नाः। षष्टिकोटयः ताः दीप्तिमत्यः अप्सरः जाताः; काकुत्स्थ, तासां परिचारिकाः अनन्ताः। न देवाः नासुरा वा ताः स्वीकृतवन्तः; अस्वीकृतत्वात्, सर्वसामान्याः ताः मन्यन्ते। ततो रघुकुलानन्दन, वरुणस्य कन्या वारुणी महाभागा प्रादुरभूत्, स्वीकृत्येच्छया। दितेः पुत्राः, राम, वारुणीं न स्वीकृतवन्तः; अदितेः पुत्राः तु, वीर, तां निष्पापां स्वीकृतवन्तः। तेन, दैत्याः असुराः अभवन्, अदितेः पुत्राः सुराः अभवन्; वारुण्याः स्वीकृत्य देवाः परमं हृष्टाः। उच्चैःश्रवा अश्वश्रेष्ठः, कौस्तुभमणिः च, नरश्रेष्ठ, तथा परममृतं अपि तत्रैव उत्पन्नम्। तस्य अर्थे, राम, महती कुलनाशनं जातम्; अदितेः पुत्रैः दितेः पुत्रैः सह संग्रामः कृतः। सर्वे असुराः राक्षसैः सहिताः, घोरं युद्धं कृतवन्तः, वीर, येन त्रिलोकी विमूढा अभवत्। सर्वे नष्टे, महाबलिनां विष्णुः मोहिनीरूपं धारयित्वा, शीघ्रं अमृतं जग्राह। ये विष्णुं परमपुरुषं समुपेतवन्तः, ते युद्धे विष्णुना बलिना विनिपातिताः। अदितेः पुत्राः, वीर, दितेः पुत्रान् अस्मिन्भीषणे महायुद्धे दैत्यान् अधारयन्। एवमाख्यानस्य षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः श्रोतव्यः। यदा दितेः पुत्रा विनष्टाः, दितिः परमदुःखिता अभवत्; सा पत्युः मारीचिपुत्रस्य कश्यपस्य समीपं गत्वा उवाच। 'भगवन्, मम पुत्राः तव महाबलिनां पुत्रैः निहताः; मम इच्छति पुत्रं दीर्घतपसा लब्धुं, यो इन्द्रस्य वधः स्यात्। तस्मात् तपस्या करिष्यामि; त्वं मम गर्भदानं अनुमन्यस्व। त्वं मम पुत्रं दातुमर्हसि, यो इन्द्रस्य वधः भविष्यति, प्रभो।' तस्याः वचनं श्रुत्वा, मारीचिकश्यपः महातेजाः तां शोकसंविग्नां दितिं इदं वाक्यमुवाच—'एवं भवतु; शुभं ते अस्तु। शुचिः भव, तपस्विनि। सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं शुचित्वेन स्थित्वा, त्वं मत्तः पुत्रं जनयिष्यसि, यो इन्द्रं युद्धे हन्ता भविष्यति, त्रैलोक्यविनाशकः अपि स्यात्।' एवं उक्त्वा, स तेजस्वी मुनिः सान्त्वपूर्वं तां हस्तेन स्पृष्ट्वा, आशीर्वादं दत्त्वा, तपस्यां प्रववृते।