मारुतात्मजः स राक्षससंघं सम्यक् विक्षिप्य, पर्वतसन्निभः तत्र स्थितवान्। क्षणेन स्वस्वरूपं पुनः प्राप्तवान्। स अत्यल्परूपधारी भूत्वा, बन्धनात् सुलभेन निष्क्रम्य, विमुक्तः पुनः तेजस्विनं पर्वताकारं स्वरूपं प्राप। सर्वतः निरीक्ष्य, स द्वारस्य समीपे लोहमयं दण्डं दृष्टवान्। तं दण्डं गृहीत्वा, महाबाहुः हनुमान् कृष्णायसाभरणः, सर्वान् रक्षोगृहे रक्षिणः पुनः निपातितवान्। तान् समरेषु निहत्य, क्रूरकर्मा स पुनः लङ्कां निरीक्ष्य, ज्वलदग्निशिखामालया शोभमानं पुच्छं धारयन्, सूर्यस्य प्रभया किरणैः परिवृतं इव बभौ। शृणु अद्य वाल्मीकिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य सुन्दरत्काण्डस्य चतुश्चत्वारिंशदधिकपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदा, कार्यसिद्धिं कृत्वा, कपिश्रेष्ठः हनुमान् लङ्कां दृष्ट्वा, उत्साहं संवर्धयन्, चिन्तयामास—किं नु मया अत्र कर्तव्यं शेषं, येन एतेषां राक्षसानां दुःखं अधिकं स्यात्? वनं विनष्टं, बहवः राक्षसाः निहताः, सेनायाः अंशः नाशितः; शेषं तु दुर्गविनाशनं। यदि दुर्गं विनश्यति, तर्हि कार्यं सुलभेन सिद्ध्येत, मदीयं च प्रयत्नं स्वल्पेन फलं दास्यति। यतः मम पुच्छे अग्निः यज्ञाग्निवत् ज्वलति, तस्मात् एषां श्रेष्ठगृहैः तस्य तृप्तिः कर्तव्या। ततः, ज्वलदग्निपुच्छः महाकपिः विद्युद्भास्वरमेघसन्निभः सन्, लङ्कायाः गृहाणि पुरतः विचचार। गृहात् गृहम्, उद्यानानि, राजप्रासादान् च राक्षसानां निर्भयः कपिः पर्यटन्, वेगेन लङ्कां समन्तात् विचचार। स महावेगवान् प्रहस्तस्य गृहम् उत्पत्य, तत्र अग्निं क्षिप्तवान्, वायुवत् गत्वा अन्यत्र गतवान्। ततः महाबलवान् हनुमान् महापार्श्वस्य गृहम् उत्पत्य, तत्र अग्निं विससर्ज, कालाग्निशिखेव बभौ। एवं वज्रदंष्ट्रस्य, शुकस्य, सारणस्य च गृहेषु, तेजसा दीप्तिमान् महाकपिः अग्निं प्रज्वालयामास। कपिश्रेष्ठः इन्द्रजितः गृहम् अग्निना दग्ध्वा, जम्बुमालिः सुमालिः च तयोः निवेशनानि च दग्धवान्। रश्मिकेतोः, सूर्यशत्रोः, ह्रस्वकर्णस्य, दंष्ट्रस्य, राक्षसस्य रोमशस्य च गृहेषु अग्निं प्रज्वालयामास। युद्धोन्मत्तस्य, मत्तस्य, ध्वजग्रीवस्य, विद्युज्जिह्वस्य, हस्तिमुखस्य च गृहेषु अग्निं क्षिप्तवान्। करालस्य, विशालस्य, शोणिताक्षस्य, कुम्भकर्णस्य, मकराक्षस्य च गृहेषु अग्निः प्रज्वलितः। नरान्तकस्य, कुम्भस्य, दुष्टनिकुम्भस्य, यज्ञशत्रोः, ब्रह्मशत्रोः च गृहेषु अग्निं ददाह। विबीषणस्य गृहम् अपि विनाऽन्येषां सर्वेषां गृहेषु हनुमान् क्रमशः अग्निं ददाह। तेषु शोभनमहागृहेषु, महाकपिश्रेष्ठः समृद्धानां समृद्धिं अग्निना दग्धवान्। सर्वाणि गृहाणि अतिक्रम्य, वीर्यवान् हनुमान् राक्षसेश्वरस्य रावणस्य महत् तेजस्वि निवेशनं प्राप। तत्र तस्मिन् मुख्ये गृहे, नानाविधमणिरत्नशोभिते, मेरुमन्दराभमणिमये, शुभलक्षणसमन्विते च, हनुमान् वीरः, पुच्छाग्रे ज्वलमानं तेजस्विनम् अग्निं विससर्ज, प्रलयमेघनिनादं च ननाद। वायोः प्रेरणया, स महाबलः अग्निः तीव्रवेगेन ज्वलन्, कालान्ताग्निवद् वर्धितः। स तैः तेजसा युक्तः अग्निः तेषु गृहेषु प्रविश्य, सुवर्णमणिरत्नजालानि च दग्धवान्। महत् मणिविभूषितं प्रासादानि भग्नशिखराणि भूमौ पतितानि। यथा सिद्धालयाः स्वीयपुण्यक्षये दिवः पतन्ति, तथा राक्षसाः भीताः प्रचुक्रुशुः। स्वगृहे स्वगृहे रक्षःकुलानि तान् रक्षन्तः, हतसत्त्वाः, हतश्रियः, ‘नूनं एष अग्निः कपिरूपेण आगतः—हाहा!’ इति विलपन्ति। स्त्रियः शिशून् स्तन्यपानान् गृहीत्वा, काचित् अग्निना आवृता, काचित् सुतया सह, मुक्तकेश्या, त्वरया गृहेभ्यः निपेतुः। ताः पतन्त्यः, उच्चगृहात् धावन्त्यः, वज्रकूटमणिमुक्तामणिप्रवालशबलाः, मेघेभ्यः विद्युदिव शोभन्ते। हनुमान् तत्र तेषां दिव्यगृहाणां बहुविधधातुविस्रवः अपश्यत्; यथा अग्निः काष्ठतृणैः न तृप्यति, तथैव—हनुमान् राक्षसेन्द्रविनाशेन न तृप्तः, न च भूमिः हनूमता हतानां राक्षसानां वधेन तृप्तिम् अवाप। तेन शीघ्रवेगेन महात्मना हनूमता सा लङ्का नगरी दग्धा, यथा रुद्रेण त्रिपुरं दग्धम्। ततः लङ्काशैलशिखरे, हनूमता प्रेरितः प्रचण्डतेजाः अग्निः उदतिष्ठत्, ज्वलद्रश्मिरिव व्याप्य, सर्वतः प्रसारितः। कालान्ताग्निसदृशः स अग्निः वातेन संवर्धितः, व्योम्नि व्याप्य, धूमरहितरश्मिः, गृहेषु लीनः, राक्षसदेहवसाम् आहुतः। सहस्रसूर्यसमानप्रभः स महाग्निः सर्वां लङ्कां परिवृत्य, तत्र स्थितः, घोरनिनादैः व्यहरत्, ब्रह्माण्डभेदमिव सृजन्। तत्र वस्त्रात् अग्निः महतीं प्रभां विससर्ज, ताम्रपुष्पशिरसि; मेघाः नीलोत्पलसन्निभाः धूमधूलिसंवलिताः शोभन्ते। ‘किमेष वज्रधरः महेन्द्रः? किम् वा स्वयं यमः, अथ वा वरुणः, वा अनिलः? किम् रुद्रः, अग्निः, सूर्यः, कुबेरः, सोमः वा? नायं साधारणः कपिः—एष कालः साक्षात्!’ इति राक्षसाः विस्मिताः समाचुक्रुशुः।