हनुमान् तु तत्र राक्षसैः पापकर्मभिः स्वामिसंहितः स्वार्थसिद्धये बन्ध्यमानः, स्वकृत्यं न सम्पूर्णमिति मनसि चिन्तयन् स्थितवान्। सः एकाकी सर्वान् राक्षसान् युद्धे विजेतुं समर्थः, किन्तु रामस्यार्थे एतां स्थितिम् अधिरोढुम् इच्छन् तत्रैव धैर्येण स्थितः। सः पुनः लङ्कायाः रात्रौ दुर्गविन्यासं स्पष्टं न दृष्ट्वा, पुनः अन्वेषणम् आवश्यकमिति निश्चितवान्। नूनम् अहं निशान्ते लङ्कां द्रष्टव्यः; यद्यिच्छन्ति, पुनः मे पुच्छम् बद्ध्वा तत्र अग्निं ददतु। राक्षसैः पीड्यमानोऽपि तस्य मनः न क्लेशमगमत्; एवं बलवान् कपिः, स्वस्वरूपम् अविहितम्, धैर्येण नीतः। राक्षसास्तु हृष्टाः तम् गजसमं कपिम् शङ्खदुन्दुभिस्वनैः स्वकृत्यम् घोषयन्तः नयन्ति स्म। ते क्रूरकर्माणः राक्षसाः तम् नगरान्तर्गच्छन्तं सर्वत्र प्रदर्शयन्तः, तस्य जय्यस्य कपेः पृष्ठतः ययुः। सः महाकपिः राक्षसानां महापुरीं प्रदक्षिणीकृत्य, अद्भुतानि प्रासादानि दृष्टवान्। सः तत्र सुसंवृतान् क्षेत्रान्, सुविभक्तचत्वराणि, गृहसमाकीर्णान् मार्गान्, विपणीन् च अपश्यत्। एवमेव मुख्यमार्गान्, उपमार्गान्, गृहाणाम् अन्तःपुराणि, राजमार्गस्य च सङ्कटस्थानानि अपि दृष्टवान्। सर्वे राक्षसाः घोषयन्ति—"एषः सः कपिः गूढचरः!" इति। तदा स्त्रियः, बालाः, वृद्धाश्च कुतूहलात् इह तत्र निर्गत्य तम् अपश्यन्। हनुमतः दग्धपुच्छस्य ज्वलितस्य दर्शनाय सर्वे उत्सुकाः आसन्; तस्य पुच्छस्य अग्रभागे दीप्तिः प्रज्वलिता। तदा विकटनेत्राः राक्षस्यः तस्य दुरितस्य वृतान्तं राक्षसीनां स्वामिन्यै न्यवेदयन्—"सीते, यस्य त्वया सह संवादः कृतः, सः ताम्रवदनः कपिः—" इति। "तस्य पुच्छे अग्निः दत्तः, सः नगरान्तर्गम्य नीयते"—इति ताः क्रूराः वाचः, जीवितस्यैव भीषणाः, श्रुत्वा वैदेही दुःखात् संतप्तहृदया सती, शुभमङ्गलाय महाकपये अग्निदेवं प्राप्य, तं प्रार्थयामास। सा विशाललोचना, शुद्धभावा, अग्निदेवं समीप्य प्रार्थयामास—"यदि अहं पतिसेविता, धर्मनिष्ठा, एकपत्नीव्रता चास्मि, तर्हि हनुमान् शीतलः स्यात्। यदि तस्मिन् बुद्धिमति मयि दया कापि अस्ति, यदि मम भाग्ये किञ्चिदवशिष्टं, तर्हि हनुमान् शीतलः स्यात्। यदि स धर्मात्मा मां धर्मिष्ठां पुनर्मिलनकाङ्क्षिणीं वेत्ति, तर्हि हनुमान् शीतलः स्यात्। यदि सत्यप्रतिज्ञः स्सुग्रीवः मां दुःखसागरात् त्रातुम् इच्छति, तर्हि हनुमान् शीतलः स्यात्।" ततः तीक्ष्णज्वलः, स्थिरः अग्निः तां मृगाक्षीं प्रदक्षिणं कृत्वा, कपये सौभाग्यं सूचयन्निव, प्रदीप्तवान्। हनुमान् च पवनसुतः, तस्य पुच्छे अग्निना सह, देवीं प्रति शीतलममृतसमानं वातम् अवहत्। तस्य पुच्छे ज्वलति अग्नौ, कपिः चिन्तयामास—"इयं दीप्ताग्निः मां न दहति, किमेतत्?" इति। "महाज्वलाः दृश्यन्ते, न तु मे वेदना, पुच्छस्य अग्रे शीतलधारावत् अनुभवति। अथवा, एष एव स विस्मयः, यं सागरं लङ्घयन् दृष्टवान्—रामस्य प्रभावेन पर्वतोऽपि नदीपतये मार्गं दत्तवान्। यदि मैनाकः सागरश्च रामकारणात् सहायौ जातौ, किमर्थं वह्निः न स्यात्?" इति सः चिन्तयामास। "सीतायाः कृपया, रामतेजसा, पितुः सख्येन च, अग्निः मां न दहति।" एवं महाकपिः क्षणमात्रं पुनः विचिन्त्य, "कथं अहं राक्षसैः पापकर्मभिः बध्येय?" इति मनसि निधाय, "यदि मे बलं अस्ति, तत् यथायोग्यं कर्तव्यम्" इति निश्चय्य, वेगेन तानि बन्धनानि छित्त्वा मुक्तः। ततः वेगेन उत्पत्य, महाकपिः नदन् नगरद्वारम् अगच्छत्, पर्वतशृङ्गवत् दीप्तः। सः पवनसुतः राक्षसानां समूहं विक्षिप्य, पर्वतसदृशः तस्थौ; क्षणेन स्वस्वरूपं पुनः प्राप्तवान्। सः अत्यल्परूपं कृत्वा, बन्धनात् निर्गत्य, पुनः स्वदीप्तं पर्वतसदृशं रूपं प्राप। तदा नगरद्वारे लोहदण्डम् अपश्यत्; तं गृहित्वा, कृष्णायसाभरणः महाबाहुः हनुमान्, सर्वान् रक्षकान् पुनः निपात्य, समरे तितीर्षुः लङ्कां पुनः निरीक्ष्य, तस्य दग्धपुच्छः ज्वलनमालामिव निर्माय, सूर्यस्य किरणैः परिवृतमिव दीप्तः। एवम् अयं पञ्चाशत् चतुर्थः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डे। ततः सः कपिः, कृतार्थः सन्, उत्साहसम्पन्नः लङ्कां निरीक्ष्य, किम् अन्यत् कर्तव्यम् इति विचिन्तयामास। "किं नु कर्तव्यं यत् राक्षसानां दुःखं अधिकं स्यात्?" इति सः मनसा विचिन्त्य, "वनं विनष्टम्, राक्षसाः बहवः हताः, सैन्यस्य भागः नाशितः; शेषं तु दुर्गविनाशनं। यदि दुर्गं नश्यति, तदा सुलभेन कार्यसिद्धिः स्यात्, अल्पेन प्रयत्नेन मम प्रयासः सफलः भविष्यति।" इति निश्चित्य, "यस्य मे पुच्छे होमवदग्निः दीप्यते, तेनैव श्रेष्ठगृहाणि तर्पयामि।" इति मनसा निश्चय्य, सः महाकपिः, विद्युद्भास्वरमेघसदृशः, दग्धपुच्छः, लङ्कायाः गृहाणां पुरतः विचचार।