हनुमान् बन्धनैः बद्धः सन् अपि, तान् राक्षसान् निग्रहीतुं न शक्यते इति निश्चित्य मनसा चिन्तयामास—"एते राक्षसाः मां निवारयितुं न समर्थाः। अहं यद्येतानि बन्धनानि भित्त्वा उत्थाय पुनः सर्वान् हन्यां, पुनः अपि तद् एव स्यात्। अहमेवैकः युद्धे सर्वान् राक्षसान् जेतुं समर्थः, किन्तु रामस्यार्थे अहम् एषां कष्टमिदं सहिष्णुः।" स पुनः मनसि निश्चितवान्—"लङ्कां पुनः एकवारं विचेतव्यम्, यतोऽहं रात्रौ दुर्गस्य विन्यासं सम्यक् न ददर्श। निश्चितं निशान्ते लङ्कां द्रष्टव्यम्; यद्येते पुनः मम पुच्छं बद्ध्वा दाहयितुम् इच्छन्ति, तदस्तु।" राक्षसाः तं महाकपिं, यो रूपेण गुह्यः, तेजसा च बलिष्ठः, पीडयन्तः निनयुः, किन्तु तस्य मनः न क्लिश्यते। तं हर्युत्तमं राक्षसाः घोषैः शङ्खदुन्दुभिनादैः प्रमोदेन गृहीत्वा नगरं प्रति निनयुः। तं पराक्रान्तं कपिं नगर्यां प्रदर्शयन्तः, क्रूरकर्माणः राक्षसाः नगरमार्गे अनयन्; स च राक्षसैः अनुयातः, अविजितः सन्, सहजं सञ्चरन्। हनुमान् तदा राक्षसानां महानगरे परिभ्रमन्, तत्र दिव्यगृहाणि अदृष्टपूर्वाणि अपश्यत्। सः तत्र व्यवस्थितानि क्षेत्राणि, सुविभक्तचत्वराणि, गृहसमाकीर्णान् मार्गान्, विपणीन् च अपश्यत्। स एव राजमार्गे मुख्यमार्गांश्च, संकीर्णमार्गान्, गृहन्तराणि, चत्वराणि च अपश्यत्। तत्र सर्वे राक्षसाः घोषयामासुः—"एष सः कपिः गुप्तचरः!" इति। तदा स्त्रियः, बालाः, वृद्धाश्च कुतूहलवशात् बहिर्गम्य हनुमन्तं दाह्यमानपुच्छं द्रष्टुम् उत्सुकाः। तस्य पुच्छस्य अग्रे ज्वलिते, राक्षस्यः विकटलोचनाः सीतायै तं विपत्तिसूचकं वृतान्तं निवेदयन्त्यः अब्रुवन्—"देवि! सः कपिः तव सह वार्तालापं कृतवान्, तस्य पुच्छः दह्यते।" तान् कठोरवचनानि श्रुत्वा, यानि तस्य प्राणान् इव संत्रासयन्ति, वैदेही दुःखाग्निना संतप्यमाना, अग्निदेवं प्रति प्रार्थयामास—"यदि अहं पतिसेवने स्थितास्मि, यदि धर्मे स्थितास्मि, यदि एकपत्नीव्रता अस्मि, तर्हि हनुमान् शीतलः भवतु। यदि तस्य धर्मात्मनः मयि दया अस्ति, यदि किञ्चित् सौभाग्यं मम अवशिष्टम् अस्ति, तर्हि हनुमान् शीतलः भवतु। यदि स धर्मात्मा मां धर्मिष्ठां पुनर्योगेच्छुकां वेत्ति, तर्हि हनुमान् शीतलः भवतु। यदि सत्यप्रतिज्ञः सुग्रीवः मां दुःखसागरात् उद्धरिष्यति, तर्हि हनुमान् शीतलः भवतु।" तदा तेजस्वी अग्निः, दीप्तशिखरः अपि, तां मृगनयनीं प्रदक्षिणीकृत्य, वानरस्य सौभाग्यं सूचयन्, दीप्तमानः अभवत्। तदा हनुमन्तं पवनपुत्रं च अग्निः च, तस्य पुच्छे दीप्तमानः सन्, देवीं प्रति शीतलमारुतं, स्वास्थ्यकरं, हिमवत् सुषमं च प्रेषयन्। हनुमान् तदा चिन्तयामास—"कुतः एष दीप्तमान् अग्निः मां न दहति? दीप्ताः ज्वलनाः दृश्यन्ते, किन्तु मम पुच्छे दुःखं न स्यात्; तत्रैव शीतलस्रोतः इव अनुभवामि। अथवा यदा समुद्रं तरित्वा अहं तं अद्भुतं दृष्टवान्, तदा रामस्य प्रभावेन पर्वतः अपि दत्तवान् मार्गं। यदि मेघनादः, समुद्रः च रामस्य हेतोः सहाय्यं कर्तुम् इच्छतः, तर्हि अग्निः अपि किमर्थं न सहाय्यं कुर्यात्? सीतायाः कृपया, रामस्य तेजसा, पितुः सख्येन च, अग्निः मां न दहति।" एवं चिन्तयित्वा हनुमान् क्षणमेकं पुनः मनसा विचिन्त्य, "यदि बलं अस्ति, तर्हि यथाशक्ति आचरितव्यम्," इति निश्चित्य, सः वानरश्रेष्ठः तानि बन्धनानि वेगेन भित्त्वा मुक्तोऽभवत्। ततः सः महाकपिः वेगेन उत्पत्य, घोरनादं कृत्वा, नगरद्वारम् अगमत्, पर्वतशिखरकल्पः सन्। पवनसुतः राक्षसान् वितुद्य, पर्वतसमः तत्र स्थितवान्, क्षणेन स्वस्वरूपं पुनः प्राप्तवान्। सः अतिसूक्ष्मरूपं कृत्वा बन्धनात् निर्गत्य, मुक्तः सन्, पुनः पर्वतसमानं तेजस्वि रूपं प्राप्तवान्। तत्र नगरद्वारे लौहदण्डं दृष्ट्वा, महाबाहुः हनुमान् तं गृहीत्वा, काञ्चनदीप्तः, सर्वान् रक्षकान् पुनः निहत्य, रणरङ्गे भीषणः सन्, लङ्कां पुनः दृष्टवान्। तस्य पुच्छे ज्वलनमालया भूषितः, सः सूर्यरश्मिवलयित इव बभासे। इत्येवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः कपिः हनुमान् स्वकार्यसिद्धिं दृष्ट्वा, लङ्कां निरीक्ष्य, उत्साहवर्धितः सन्, किं कर्तव्यं शेषम् इति चिन्तयामास। "किं नाम अत्र अद्यापि कर्तव्यम्, येन राक्षसानां दुःखं अधिकतरं स्यात्? वनं विनष्टम्, राक्षसाः बहवः हताः, सेनायाः कश्चन भागः नष्टः, केवलं दुर्गविनाशः अवशिष्टः। यदि दुर्गं विनश्यति, तर्हि मम कृत्यम् अल्पेन प्रयत्नेन सिद्धं स्यात्। यः अयम् अग्निः इव होमाग्निः मम पुच्छे ज्वलति, तस्मै उत्तमानि गृहाणि समर्पयितव्यानि।