रात्रिचराः स्त्रीबालवृद्धैः सहिताः प्रमोदन्ते स्म। तत्र वीरः कपिः, बन्धनयुक्तोऽपि, तस्मिन्क्षणे यथायोग्यं कर्तव्यं निश्चितवान्। स बन्धनबद्धोऽपि राक्षसैः निवारितुं न शक्यते; सः तानि बन्धनानि भित्त्वा, उत्क्रान्त्वा, सर्वान् पुनः राक्षसान् हन्तुं शक्तः। यद्यपि पापिनः राक्षसाः मां स्वामिनः कार्यार्थं तेनाज्ञप्तं बध्नन्ति, तथापि मम कार्यं न सम्पूर्णम्। अहमेव युद्धे सर्वान् राक्षसान् जेतुं समर्थः; किन्तु रामस्य हितार्थं एतत्स्थितिं सहिष्ये। पुनः एकवारं लङ्कां विचिन्तयितुं मम कर्तव्यम्, यतः रात्रौ तस्याः दुर्गव्यवस्थानि सम्यक् न दृष्टानि। नूनं निशान्ते लङ्कां द्रष्टव्यम्; यद्येच्छन्ति, पुनः मम पुच्छं बध्नन्तु, दीपयन्तु च। राक्षसाः मां पीडयन्ति, किन्तु मम मनः न क्लिश्यते; एवं ते महाकपिं, यो रूपेण तिरस्कृतः, तेजसा तु बलिष्ठः, नयन्ति स्म। राक्षसाः, हृष्टाः, सिम्हनादेन शङ्खदुन्दुभिनादेन च, कपिसिंहम् आक्रोशन्तः नयन्ति। ते क्रूरकर्माणः राक्षसाः तं नगरं प्रदर्शयन्तः, राक्षससमूहैः अनुगम्यमानः, स दुर्जयः कपिः सुखेन गच्छति। हनुमान् तु राक्षसानां पुरीं महानगरीं प्रदर्शितः, तदा स महाकपिः अद्भुतानि प्रासादान् अपश्यत्। सः संवृत्तभूमीः, सुप्रविभक्तचत्वराणि, गृहसमाकीर्णविपणीन् च दृष्टवान्। तत्र मुख्यमार्गान्, उपमार्गान्, गृहमध्यभागांश्च, राजमार्गस्य च सङ्गमस्थानानि अपश्यत्। सर्वे राक्षसाः घोषयन्ति—'एष सः कपिस्पशः!'—इति; स्त्रीबालवृद्धाः च curiosity-युक्ताः, तत्र तत्र निर्गत्य पश्यन्ति। हनूमतः दीप्तपुच्छं द्रष्टुम् उत्सुकाः, यत्र तस्य पुच्छस्य अग्रभागः दीप्तिमान् जातः। विकृतनेत्राः राक्षस्यः तस्य दुःखस्य समाचारं रक्षःपत्नीं न्यवेदयन्—'सीते, यस्य कपिना त्वया सह संवादः कृतः, तस्य ताम्रवदनस्य—'। 'दीप्तपुच्छः सः नगरं परिभ्रम्यते' इति ताः क्रूरवचनानि श्रुत्वा, यानि तस्य प्राणानाम् उपघाताय सन्निकृष्टानि, वैदेही दुःखातुराः सती, अग्निं अभिमुखी कृत्वा, तस्य महाकपेश्च शुभमङ्गलं याचितुम् आरब्धवती। विशाललोचना सा पतिसेवायाम् अनन्या, धर्मे स्थिताऽनन्या, एकपत्नीव्रताय युक्ता, वह्निदेवम् उपगम्य प्रार्थयते—'यदि मया पतिसेवया धर्मः पालितः, यदि एकपत्नीव्रतं मयि सत्यं, तर्हि हनुमान् शीतलः भवतु'। 'यदि तस्य बुद्धिमतः मयि कृपा काचिदस्ति, यदि मम सौभाग्यं किञ्चिदवशिष्टम्, तर्हि हनुमान् शीतलः भवतु'। 'यदि धर्मात्मा रामः मां धर्मिष्ठां पुनर्मिलनकाङ्क्षिणीं वेत्ति, तर्हि हनुमान् शीतलः भवतु'। 'यदि सत्यधृतिः सुग्रीवः मां दुःखसागरात् उद्धरिष्यति, तर्हि हनुमान् शीतलः भवतु'। तदा वह्निः तीक्ष्णज्वलनः, स्थिरः सन्, या मृगाक्ष्या स्त्रियं प्रदक्षिणं कृत्वा, तस्य कपेश्च शुभलक्षणं प्रकटयन् इव, प्रदीप्तः। हनुमान् च तस्य पितरं पवनं च, तस्य पुच्छे वह्निना सह, तस्यै देव्यै शीतलममृतमिव हिमवातं प्रववौ। तस्य पुच्छे ज्वलति, कपिः चिन्तयामास—'एष ज्वलनः मां न दहति—किमेतत्?' 'दीप्ताः ज्वलनलिकाः दृश्यन्ते, न तु वेदनाम् उत्तिष्ठन्ति; पुच्छाग्रे शीतलसलिलधारायामिव सुखम् अनुभवामि'। 'वा, यद् अद्भुतं सागरं तीर्त्वा दृष्टवान्, तत् सत्यं स्यात्; रामस्य प्रभावेन पर्वतोऽपि नदीपतये मार्गं दत्तवान्'। 'यदि मेघशिखरः मैनाकः, सागरश्च रामस्य हेतोः मम साहाय्ये प्रवृत्तौ, तर्हि वह्निः किमर्थं न स्यात्?' 'सीतायाः कृपया, रामतेजसा, पितृसौहृदेन च, वह्निर्मां न दहति'। एवं चिन्तयित्वा, महाकपिः क्षणमेकं पुनः विचिन्तयामास—'एतेषां पापकर्मणां राक्षसानां बन्धनैः अहम् एव बध्येयम्?' 'यदि मे बलं अस्ति, तर्हि तेन यथोचितं कर्तव्यम्'। ततः वेगसम्पन्नः महाबलः कपिः तानि बन्धनानि भित्त्वा मुक्तः। स ततः वेगेन उत्पत्य, महाकपिः नदन्, नगरद्वारमासाद्य, पर्वतशिखरं यथा, स्थितवान्। पवनसुतः राक्षससमूहं वितत्य, पर्वताकारः तत्र स्थितवान्; क्षणेन स्वं रूपं पुनः प्राप्तवान्। सः अतीव लघुरूपं कृत्वा, बन्धनात् निष्क्रम्य, मुक्तः, पुनः पर्वतसन्निभं तेजस्वितरूपं प्राप्तवान्। सः परितः निरीक्ष्य, नगरद्वारे लौहदण्डं दृष्ट्वा, तं गृहित्वा, महाबाहुः हनुमान् कृष्णायसाभरणः, सर्वान् द्वारपालान् पुनः प्राहरत्। तान् हत्वा, युद्धे क्रूरः सन्, पुनः लङ्कां निरीक्ष्य, तस्य दीप्तपुच्छः ज्वालामालां इव सूर्यस्य रश्मिमण्डलेन शोभमानः बभासे। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदधिकपञ्चाशत्तमः सर्गः। ततः सः कपिः, स्वकार्यसिद्धिम् अनुभूय, लङ्कां निरीक्ष्य, उत्साहं वर्धयन्, किम् अद्यापि अवशिष्टं कर्तव्यं इत्य् आलोचयामास। 'किं नु मया अत्र कर्तव्यम्, येन राक्षसाः अधिकतरं क्लेशं प्राप्नुयुः?' इति। 'वनं विनष्टम्, बहवः राक्षसाः निहताः, सैन्यस्य भागः नष्टः; अवशिष्टं तु दुर्गविनाशनम्।' 'यदि दुर्गं विनश्यति, तर्हि कार्यं सुलभतया सिद्ध्यति, मम परिश्रमः च अल्पेनैव फलं दास्यति।