राघवस्य महात्मनः तानि वाक्यानि श्रुत्वा कौशिकः सर्वेषां मुनिसङ्घानां नदीतरणस्य व्यवस्था अकुर्वत्। ते सर्वे उत्तरे तटे सम्प्राप्त्य, मुनिसङ्घं सम्यक् पूज्य, गङ्गातटे न्यवसन्, विशालां पुरीं दृष्ट्वा। ततः महर्षिः सः राघवेण सह शीघ्रं स्वर्गसदृशीं रमणीं शोभनां च विशालां पुरीं जगाम। अथ रामः प्राज्ञः सः कृताञ्जलिः महर्षिं विश्वामित्रं तां विशालां पुरीं विषये पप्रच्छ। "भगवन्, अस्मिन्नेव विशाले का राजवंशः प्रतिष्ठिता? श्रोतुमिच्छामि, भवतोऽनुग्रहो मम, महदुत्सुकता अस्ति।" रामस्य तानि वाक्यानि श्रुत्वा स ऋषिसत्तमः विशालायाः प्राचीं कथां वक्तुम् आरब्धवान्। "शृणु राम, इन्द्रस्यैतां कथां यथाहं शुश्रुवे; यथावृत्तं तत्र, रघुनन्दन, शृणु। पूर्वं कृतयुगे, राम, दितेः पुत्राः महाबलिनः, अदितेः च महाभागाः धर्मनिष्ठाश्च पुत्राः आसन्। ततः, नरशार्दूल, तैः महात्मभिः विचारितम्—कथं वयं अमृतत्वं जरामरणविवर्जितत्वं रोगवर्जितत्वं च प्राप्नुयाम।" तेषां प्राज्ञानां मनसि एवं सञ्चिन्तयतां, मतिरुत्पन्ना—"क्षीरोदधिं मन्थित्वा तत्र सारं प्राप्स्यामः।" मन्थनाय निश्चित्य ते वासुकिं रज्जुवत् उपयुज्य, मन्दरं मन्थनदण्डवत् कृत्वा, महाबलिनः मन्थनं चक्रुः। सहस्रवर्षे व्यतीते, तस्मिन् वासुकिनागे रज्जुवत् उपयुज्यमाने, तस्य फणतः विषं तीव्रं निर्गतम्, शिलान् दंष्ट्राभिः दष्ट्वा। तदा प्रज्वलितं वह्निसदृशं भीषणं हलाहलाख्यं विषम् उत्पन्नम्, येन त्रैलोक्यं—देवा, असुरा, मनुष्याश्च—दग्धम्। तदा देवाः शरण्यं प्रपन्नाः महादेवं पशुपतिं रुद्रं प्रार्थयन्तः, "त्राहि, त्राहि" इति जग्मुः। तेषां वचः श्रुत्वा देवदेवेशः तत्रोपस्थितः; ततः पाञ्चजन्यचक्रपाणिः हरिः अपि तत्र साक्षात् प्रादुरासीत्। हरिः सस्मितम् रुद्रं त्रिशूलिनं वाक्यम् अब्रवीत्—"किमिदं समुत्पन्नं देवैः मन्थनं कुर्वद्भिः?" "यद्यदिदं त्वदीयं, भगवन्, देवेषु समुपस्थितम्, अग्रे स्थित्वा विषमेतत् गृहाण, प्रभो।" इति उक्त्वा स उत्तमः देवः तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। देवेषां भीतिं दृष्ट्वा, शार्ङ्गधन्वनः वचनं च श्रुत्वा, हरः देवेशः तद् भीषणं हलाहलविषं अमृतकल्पं गृहित्वा, देवान् विसर्ज्य, निर्जगाम। पुनः सर्वे देवा असुराश्च मन्थनं प्रत्यपद्यन्त, रघुनन्दन, च महद्रिः मन्थनदण्डः अधः पातालं जगाम। तदा देवाः गन्धर्वैः सहिताः मधुसूदनं स्तुत्वा, "त्वं सर्वभूतानां शरणं, विशेषेण स्वर्गवासिनाम्," इति ऊचुः। "रक्ष मां, महाबाहो; त्वया पर्वतस्योद्धारणं कर्तव्यम्।" इति श्रुत्वा हृषीकेशः कूर्मरूपम् आस्थाय, सागरस्य मध्ये शये, पर्वतं पृष्ठे निधाय, केशवः लोकात्मा हस्तेन शिखरं गृहीत्वा स्थितः। स देवान्तरे स्थित्वा, परमपुरुषः मन्थनं चकार। सहस्रवर्षे व्यतीते, कौशलवन् पुरुषः, आयुर्वेदमयः, उत्पन्नः। स धर्मात्मा दण्डकमण्डलुधरः धन्वन्तरिनाम्ना प्रथमं प्रादुरासीत्; तत्राप्सरसोऽपि दीप्तिमन्तः। तस्मात् सलिलमन्थनात्, पुरुषश्रेष्ठ, ताः स्त्रियः उत्पन्नाः; एवं अप्सरसो जाताः। षष्टिकोटयः ताः दिव्याः अप्सरसो अभवन्; काकुत्स्थ, तासां परिचारिकाः असंख्येयाः। न देवाः न च दानवाः ताः जगृहुः; अनभिगृहीतत्वात्, ताः सर्वसामान्याः अभवन्। ततः, रघुवंशशोभन, वरुणस्य कन्या वारुणी महाभागा समुत्पन्ना, ग्रहणकामना। दितेः पुत्राः, राम, तां न जगृहुः; अदितेः पुत्राः, वीर, तां निर्दोषां जगृहुः। तेन दैत्याः असुरा अभवन्, अदितेः पुत्राः सुराः; वारुण्याः ग्रहणेन देवा अतिप्रीताः। उच्चैःश्रवा अश्वश्रेष्ठः, कौस्तुभमणिश्च, पुरुषश्रेष्ठ, तथा परममृतं च समुत्पन्नम्। तदा तस्यार्थे, राम, महती कुलनाशः अभवत्; अदितेः पुत्राः दितेः पुत्रैः सह युद्धम् अकुर्वन्। सर्वे असुराः राक्षसैः सहिताः, घोरं युद्धम् अकरोत्, त्रैलोक्यं मोहितम्। सर्वे विनष्टे, महाबलिनां विष्णुः मोहिन्याः रूपं धृत्वा शीघ्रं अमृतं जहार। ये ये विष्णुं परमपुरुषम् उपजग्मुः, ते ते युद्धे विष्णुना बलिना निहताः। अदितेः पुत्राः, वीर, दितेः पुत्रान् अस्मिन्सङ्ग्रामे, दैत्य-आदित्ययोः महायुद्धे, अवधीत्। षट्चत्वारिंशदधिकषष्टितमं सर्गं श्रोतव्यम्। यदा दितेः पुत्राः निहताः, तदा दितिः अत्यन्तदुःखिता अभवत्; सा स्वं पतिं मारीचिपुत्रं कश्यपं प्रति उवाच—"भगवन्, तव महाबलिनः पुत्रैः मम पुत्राः हताः; अहं पुत्रशून्या अभवम्। अहं दीर्घतपसा इन्द्रशत्रुं पुत्रं लब्धुम् इच्छामि।