रावणः दशग्रीवः महात्मा भ्रातुः वचांसि श्रुत्वा तस्मै यथाकालम् यथास्थानम् उचितं वाक्यम् प्रत्युवाच। तेनोक्तम् – दूतवधः निन्द्यः, तव वचनम् यथार्थम्; किन्तु तस्य अन्यः दण्डः अवश्यं दातव्यः। कपीनां पुच्छः भूषणं इति प्रसिद्धम्; अतः तस्य पुच्छम् दह्यताम्, दग्धपुच्छं कपीन्द्रं मोक्तुम् उचितम्। तदा तस्य बन्धवः मित्राणि कुलजनाः च सर्वे दुःखितं विकृताङ्गं कृशदेहं कपिं पश्येयुः। राक्षसाधिपः आज्ञापयत् – सम्पूर्णं नगरे च चत्वरेषु च दग्धपुच्छं कपिम् राक्षसैः प्रदर्शयन्तु। एवं उक्त्वा रावणस्य वचनं श्रुत्वा क्रोधात् राक्षसाः पुरातनैः कर्पासपट्टैः कपिपुच्छं वेष्टयामासुः। तस्य पुच्छं वेष्ट्यमानं दृष्ट्वा महाकपिः आकारेण वर्धितः, शुष्कद्रव्येण वर्धितः वनाग्निवत्। तदनन्तरं तैलं सिञ्च्य अग्निं प्रज्वालयन्ति; दग्धपुच्छेन तेषु राक्षसेषु कपिः प्रहारं चकार। क्रोधात् रोषात् च पूर्णः, उदयार्कसदृशमुखः कपिस्रेष्ठः पुनः तीक्ष्णराक्षसैः परिवृतः। रात्रिचराः स्त्रीबालवृद्धैः सह हर्षिताः; वीरः कपिः बध्यमानः यथाकालम् उचितं कर्तव्यम् निश्चितवान्। सः मनसि चिन्तयति – बध्यमपि राक्षसाः मां निवारयितुं न समर्थाः; बन्धनानि भङ्क्त्वा पुनः उत्पत्य सर्वान् हन्तुं शक्नोमि। यदि अहं रामस्य कार्यार्थम् आज्ञया च बद्धः तैः दुष्टैः, तावत् अपि कार्यं मम न पूर्णम्। एकः अहं सर्वान् राक्षसान् रणाङ्गणे जितुं समर्थः; किन्तु रामस्य अर्थे इदं दुःखं सहिष्ये। पुनः लङ्कां अन्वेष्टव्यम्, रात्रौ दुर्गविन्यासः न स्पष्टः दृष्टः। नूनम् अहं रात्र्यन्ते लङ्कां द्रष्टव्यम्; यद्येच्छन्ति, पुनः मम पुच्छं बन्धयन्तु, दग्धयन्तु च। राक्षसाः मां पीडयन्ति, किन्तु मम मनः न क्लान्तम्; एवं शक्तिमन्तं कपिम्, रूपं गुह्यं, तेजः प्रकटं, राक्षसाः नयन्ति। कपिम् गजसदृशं गृहीत्वा प्रमुदिताः राक्षसाः शङ्खदुन्दुभिनादैः कृत्यं घोषयन्तः नयन्ति। राक्षसाः क्रूरकर्मणः नगरे कपिं प्रदर्शयन्ति; अनवध्यः कपिः राक्षसैः अनुगतः सुखेन गच्छति। हनुमान् राक्षसानां महापुर्यां परिक्रम्यमाणः अद्भुतगृहाणि अपश्यत्। ततः सः आवृतभूमिः सुविभक्तचत्वराणि, गृहसमाकीर्णपथानि, विपण्यानि च अपश्यत्। मुख्यपथान्, उपपथान्, गृहान्तः, राजमार्गचत्वराणि च अपश्यत्। राक्षसाः घोषयन्ति – "एषः कपीन्द्रः गुप्तचरः!" स्त्रीबालवृद्धाः उत्सुकाः इह तत्र निर्गच्छन्ति। हनुमन्तं दग्धपुच्छं द्रष्टुम् उत्सुकाः; तस्य पुच्छाग्रं दीप्तम्। विकृताक्ष्यः राक्षसीः तां रानीं दुःखवार्तां न्यवेदयन् – "सीते, यस्य कपिपिङ्गलमुखः कपीना सह संवादः कृतः—" तस्य पुच्छं दग्धम्, नगरपरिक्रमणं क्रियते। ताः क्रूरवाचः श्रुत्वा, जीवितमपि भयं यथावत्, वैदेही दुःखात् संतप्ताः, शुभाय महाकपये अग्निं प्रार्थयत्। विशालाक्षी शुद्धभावा अग्निदेवम् उपगम्य प्रार्थयत् – "यदि अहं पतिसेवया धर्मे स्थिता, एकपत्नीव्रता, तदा हनुमान् शीतलः भवतु। यदि तस्य बुद्धिमतः मयि दया अस्ति, यदि भाग्यं शेषम् अस्ति, तदा हनुमान् शीतलः भवतु। यदि धर्मात्मा मां धर्मिष्ठां पुनः संगमाय इच्छति, तदा हनुमान् शीतलः भवतु। यदि सत्यनिष्ठः सुग्रीवः मां दुःखसागरात् उद्धरिष्यति, तदा हनुमान् शीतलः भवतु।" तदा अग्निः तीक्ष्णशिखः, स्थिरः, सीतायाः दक्षिणं प्रदक्षिणं कृत्वा दीप्तः, कपये शुभलक्षणं दर्शयन्। हनुमान् पवनपुत्रः, दग्धपुच्छः अग्निना सह, देवीस्मिन् शीतलः, आरोग्यकरः वातः प्रवाहितः। दग्धपुच्छं दृष्ट्वा कपिः विचिन्तयत् – "दीप्ताग्निः मां न दहति, किमर्थम्?" "महाशिखाः दृश्यन्ते, दुःखं नास्ति; पुच्छाग्रे शीतलधारावत् अनुभवः।" "यद्वा, एषः अद्भुतः यः समुद्रं लङ्घयन् दृष्टः – रामस्य प्रभावात् पर्वतः अपि सागरस्य अधीनः अभवत्। यदि मेणाकः, समुद्रः च रामस्य अर्थे सहायः अभवत्, अग्निः अपि तदर्थं सहायः स्यात्। सीतायाः दया, रामस्य तेजः, पितुः सख्यम् – तेन अग्निः मां न दहति।" तदनन्तरं महाकपिः पुनः क्षणं विचिन्त्य – "कथं अहं राक्षसैः बद्धः?" "यदि बलम् अस्ति, तदनुसारं कर्तव्यम्।" ततः वेगवान् महाकपिः बन्धनानि भङ्क्त्वा। ततः शीघ्रं उत्पत्य महाकपिः गर्जन्, नगरद्वारं शैलशिखरमिव प्राप्तवान्। इति रावणस्य आज्ञा, राक्षसाणां क्रूरता, हनुमतः धैर्यं, सीतायाः दया, अग्निदेवस्य करुणा, सर्वं एकस्मिन् कथा प्रवाहे सम्प्राप्तम्।