महाकपेश्वरस्य वचनानि श्रुत्वा, रावणः महात्मा क्रोधेन आक्रान्तः तं हनुमन्तम् वधायाज्ञापयत्। तस्य क्रुद्धस्य राक्षसाधिपतेः भावं कार्यं च विज्ञाय, कृतज्ञः कार्यकुशलः कश्चित् तत्र उपायं चिन्तयामास। स निश्चयात्मा, रिपुविजये प्रसिद्धं ज्येष्ठं विनीतया च वाचा हितमुक्त्वा अब्रवीत्— "क्षमस्व क्रोधं, राक्षसराजन्, प्रसादय च मम वचनानि शृणु। ये धर्माधर्मयोः तत्त्वज्ञाः पृथिव्याः शूरराजानः, ते दूतान् न हन्ति। कपिवधः धर्मविरुद्धः लोकवर्जितश्च, न च त्वद्विधस्य क्षत्रियस्य शोभनः। धर्मज्ञः त्वमेव, कृतज्ञः, राजधर्मविद्, सर्वसत्त्वेषु श्रेष्ठतमः, परमार्थदर्शी च। यदि त्वद्विधाः अपि क्रोधवशं गच्छन्ति, तर्हि वेदाध्ययनं व्यर्थमेव। अतः, रिपुघ्न, दुष्प्राप्य राक्षसराज, धर्माधर्मौ विचिन्त्य दूतस्य दण्डः निश्चितव्यः।" एवं विभीषणवचनं श्रुत्वा, राक्षसराजः रावणः महाक्रोधेन पीडितः प्रत्युवाच—"दुष्टानां वधः पापं न भवति, रिपुघ्न; तस्मात् एषः कपिः पापकर्ता हन्तव्यः।" तस्य धर्मविरुद्धं, दोषयुक्तं, साधूनां न शोभनं वचनं श्रुत्वा, विभीषणः प्राज्ञश्रेष्ठः सत्यवचनं पुनरुवाच— "प्रसादय, लङ्केश, राक्षसराज, धर्मसत्ययोः वचनानि शृणु। दूतानां वधः कदापि न कर्तव्यः, सत्पुरुषैः सर्वत्र एष धर्मः प्रतिपादितः। नूनं एष रिपुः बलवतः जातः, महदपकारं च कृतवान्; तथापि, दूतवधं सत्पुरुषाः न अनुमन्यन्ते। दूतानां बहुधा दण्डाः श्रूयन्ते—अङ्गच्छेदः, ताडनं, शिरोमुण्डनं, लाञ्छनं च; परन्तु वधः कदापि न श्रुतः। त्वद्विधः धर्मार्थनिश्चयवाँश्च किमर्थं क्रोधवशं गच्छेत्? धर्मात्मानः क्रोधाय न वश्यन्ते। धर्मकथायां, व्यवहारशास्त्रे, वेदविद्यायां वा त्वत्समः नास्ति; त्वं देवदानवानां श्रेष्ठः। तव अपारवीर्येण उत्साहेन च देवदानवाः अपि जेतुं अशक्याः पराजिताः, युद्धे च इन्द्रगणाः नृपाश्च त्वया पुनःपुनः परास्ताः। देवदानवविनाशक, अजय्य, सत्यसन्ध, त्वद्विधाः वीराः मनसा अपि मिथ्याचारं न कुर्वन्ति, प्राणान् अपि त्यजेयुः, न तु धर्मात् विचलन्ति। कपिवधे मम किञ्चित् हितं न दृश्यते; यः एनं प्रेषितवान्, तस्मै दण्डः दीयताम्। सः साधुर्वा पापी वा, अन्येन प्रेषितः; परकार्ये वदन् दूतः, सः वधार्हो न भवति। अपि च, राजन्, यदि सः हन्यते, न कोऽपि अन्यः खचरः एतां विस्तीर्णां समुद्रां पुनः अतिक्रम्य आगन्तुं शक्नोति। अतः, रिपुनगरजयिन्, एनं हन्तुं न यत्नः कार्यः; त्वं देवैः सह इन्द्रेण च यथोचितं कर्तव्यं चिन्तय। यदि सः विनश्यति, नान्यः कश्चित् तव रिपुभूतौ नृपसुतौ युद्धाय प्रेरयितुं शक्यः। राक्षसमानसहारिन्, त्वं देवदानवेषु अपि अजय्यः; न तव योग्यं राक्षसान् संहारयितुं। सन्ति वीराः, प्राज्ञाः, धैर्यवन्तः, कुलोत्पन्नाः, गुणसम्पन्नाश्च; ते शस्त्रकुशलाः, क्रोधसंयमिनः, सुपोषिताश्च। अतः, तव आज्ञया सेनायाः कश्चिद् अंशः अद्य गच्छतु; तौ मूढौ नृपसुतौ गृहीत्वा तव प्रभावः सर्वेभ्यः प्रदर्श्यताम्।" एवं विभीषणस्य उत्तमं वचनं सम्यग्बुद्ध्या रावणः, राक्षसेन्द्रः, देवद्विषां च शत्रुघ्नः, स्वीकृतवान्। एवं पञ्चाशद् द्वितीयः सर्गः सुन्दरकाण्डे श्रीमद्रामायणे समाप्तः। अथ पञ्चाशद् त्रितीयः सर्गः आरभ्यते। ततः तानि वचनानि श्रुत्वा, दशग्रीवः महात्मा रावणः स्वभ्रातुः काले युक्तं वचनं प्रत्युवाच—"यथोक्तं त्वया, दूतवधः न धर्म्यः; परन्तु अन्यः कश्चित् दण्डः अस्य दातव्यः। कपीनां पुच्छं भूषणं इति प्रसिद्धम्; तस्मात् तत् दह्यताम्, स च दग्धपुच्छः विसृज्यताम्। तदा सः स्वबान्धवैः मित्रैः कुलैश्च, दुःखी विकृतः कृशशरीरः च दृश्यताम्।" तत् राक्षसराजेन आज्ञापितं यत् सर्वा पुरी चतुर्विधा चत्वरेषु राक्षसैः दग्धपुच्छं कपिं प्रदर्श्यताम्। एवं वचने श्रुते, राक्षसाः क्रोधात् तस्य पुच्छं जीर्णैः वस्त्रैः संवेष्टयामासुः। तस्य पुच्छे संवेष्ट्यमाने, महाकपिः हनुमान् आकारेण ववृधे, यथा वनाग्निः शुष्कैः दर्भैः पोष्यमानः। ततः तैलं सिञ्चित्वा अग्निं प्रज्वाल्य, स दग्धपुच्छः तैः राक्षसैः ताडितः। क्रोधसंरक्तः, सूर्यसमानवदनः, स कपिश्रेष्ठः पुनः तीक्ष्णैः राक्षसैः परिवृतः। तदा राक्षसाः, स्त्रियो बालाः वृद्धाश्च, उत्सवमिव प्रहृष्टाः; स वीरः बध्यमानः अपि, यथाकालं कर्तव्यं निश्चितवान्। स हि बद्धः अपि, राक्षसैः न निगृह्यते; बन्धनानि भित्त्वा, उत्क्रम्य, सर्वानपि पुनः हन्यां इति निश्चितवान्। एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एषः कथा प्रवहति।