प्रभाते विमले दिने, शत्रुनिषूदनः राघवः स्वप्रातःकृत्यं समाप्य, महर्षिं विश्वामित्रं सप्रणयं संबोधितवान्। स उवाच—“धन्या या रात्रिः अतीता, परमं चरितं श्रुतं च; गच्छामः पावनां त्रिस्रोतसं गङ्गां, श्रेष्ठां नद्यः, तरामहे।” तदा साधुवृत्तैः ऋषिभिः सुकरतर्या या नौः शीघ्रं प्राप्ता, यतः भगवतः आगमनं विज्ञाय सा नाव् आगता। राघवस्य तद्वचनं श्रुत्वा, महात्मा कौशिकः समस्तमहर्षिसंघस्य तरणाय व्यवस्था अकारयत्। उत्तरतीरं प्राप्त्वा, ऋषिसंघं यथाविधि पूजयित्वा, ते गङ्गातटे न्यवसन्, विशालां पुरीं च ददृशुः। ततः स महायशाः मुनिः राघवेन सह त्वरया तां रम्यां दिव्यां विशालां पुरीं जगाम, या स्वर्गसमप्रभा आसीत्। तत्र रामः, महाबुद्धिः, कृताञ्जलिः, तां विशालां पुरीं विशिष्टां दृष्ट्वा, महर्षिं विश्वामित्रं पप्रच्छ—“कस्य नु नृपवंशस्य अत्र विशालायाम् प्रतिष्ठा अस्ति, भगवन्? श्रोतुमिच्छामि, भवान् शुभं प्राप्नुयात्; मम महत् कौतूहलम् अस्ति।” रामस्य तद्वचनं श्रुत्वा, महर्षिः प्राचीनं विशालायाः चरितं कथयितुं आरब्धवान्। “शृणु, राम, इन्द्रस्य पुरातनं चरितं यथा मया श्रुतम्; यथार्थं तत्र यदभवत् अस्मिन्मण्डले, तदपि शृणु, रघुनन्दन। पूर्वं कृतयुगे, राम, दितिसुताः महाबलिनः, अदितिसुताश्च पुण्यश्लाघ्याः, बलिनः धर्मात्मानः चासन्। तदा, नरश्रेष्ठ, ते महात्मानः समवेत्य विचारयामासुः—‘कथं वयं अमृताः, अजरा, व्याधिरहिताश्च स्याम?’ एवं तेषां धियां स्थितेषु, तेषां मध्ये विचारः उत्पन्नः—‘क्षीरसमुद्रम् मथित्वा तत्र अमृतं प्राप्स्यामः।’ मन्थनाय निश्चित्य, वासुकिं नागं रज्ज्वत्, मन्दरं च मन्थानं कृत्वा, महाबलैः ते मन्थनं प्रारब्धवन्तः। सहस्रवर्षे व्यतीते, नागः रज्जुरूपः, शिरसः विषं उगिरन्, शिलान् दंष्ट्राभिः दष्ट्वा, भयंकरं विषम् उत्ससर्ज। ज्वलनसदृशं, भीषणं हालाहलाख्यं विषं उत्पन्नम्; तेन त्रैलोक्यं—देवा, असुराः, मनुष्याश्च—दग्धाः। तदा देवाः शरणं ययुः महादेवम् पशुपतिं रुद्रं, स्तुत्वा प्रार्थयामासुः—‘रक्ष, रक्ष!’ इति। देवानां तद्वचनं श्रुत्वा, देवेशः तत्र प्रादुरासीत्; ततः शङ्खचक्रधारी हरिः अपि तत्र प्राकट्यं गतवान्। हरिः स्मितपूर्वकं त्रिशूलधारिणं रुद्रं उवाच—‘किं इदं समुत्पन्नं, देवैः मन्थ्यमाने?’ ‘यद् भवतः, देवश्रेष्ठ, देवानां पुरतः समुत्पन्नं—इदं विषं अग्रतः स्थित्वा गृहाण, प्रभो।’ एवं उक्त्वा, स देवश्रेष्ठः तत्र अन्तर्धानम् अगच्छत्। देवेषु भयभीतेषु, शार्ङ्गधारिणः वचनं श्रुत्वा, हरः देवेशः तद् भीषणं हालाहलविषं अमृततुल्यं गृहित्वा, देवांश्च विसृज्य, तस्मात् प्रतस्थे। ततः सर्वे देवाः असुरैः सह पुनरपि मन्थनं प्रचक्रमुः, रघुवंशानन्दन; मन्दरः महागिरिः अधः पातितः। देवाः गन्धर्वैः सह मधुसूदनं स्तोतुं प्रचक्रमुः—‘त्वं सर्वभूतानां शरणं, स्वर्गवासिनां विशेषतः।’ ‘रक्ष नः, महाबाहो; त्वं पर्वतं उद्धर्तुं अर्हसि।’ इति श्रुत्वा, हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास। हरिः सागरमध्येषु शयानः, पर्वतम् उरसि स्थापयामास; केशवः, लोकात्मा, हस्तेन पर्वतशिखरम् अधारयत्। देवेषु मध्ये स्थित्वा, पुरुषोत्तमः मन्थनं चकार; ततः सहस्रवर्षे व्यतीते, आयुर्वेदसंयुक्तः पुरुषः उत्पन्नः। धर्मात्मा धन्वन्तरिः, दण्डकमण्डलुधारी, आदौ प्रादुरभवत्; अप्सरसश्च तेजस्विन्यः तत्र समुत्पन्नाः। वारिणः मन्थनात्, नरश्रेष्ठ, तासां अप्सरसां सृष्टिः अभवत्; एवं अप्सरसः उत्पन्नाः। षष्टिकोटयः ताः अप्सरसः, काकुत्स्थ, तासां परिचारिकाः अनन्ताः। न देवाः, न दानवाः ताः स्वीकृतवन्तः; अस्वीकृतत्वात्, सर्वसामान्यत्वं तासां अभवत्। ततः, रघुनन्दन, वरुणस्य कन्या वारुणी, महाभाग्या, स्वीकृत्यर्थं समुत्पन्ना। दितिसुताः, राम, तां न स्वीकृतवन्तः; अदितिसुताः, वीर, तां निर्दोषां स्वीकृतवन्तः। एवं दैत्याः असुराः अभवन्, अदितिसुताः सुराः; वारुणीग्रहणेन देवाः परमं हृष्टाः। उच्चैःश्रवा अश्वश्रेष्ठः, कौस्तुभमणिश्च, नरश्रेष्ठ, तत्र समुत्पन्नः; तथा परमं अमृतम् अपि। तस्य हेतोः, राम, महती कुलक्षयः अभवत्; अदितिसुताः दितिसुतैः सह युद्धं चक्रुः। सर्वे असुराः राक्षसैः सह एकीकृत्य, भयंकरं युद्धं अकरोत्, वीर, येन त्रिलोक्यं मोहितम्। सर्वे नष्टे, महाबलः विष्णुः मोहिनीमूर्तिं धारयित्वा, शीघ्रं अमृतं अपाहरत्। ये विष्णुम्, अव्ययम् पुरुषोत्तमम्, उपगम्य, युद्धे तेन विष्णुना निहताः। अदितिसुताः, वीर, दितिसुतान् अस्मिन्भीषणे महायुद्धे, दैत्यादित्ययोः मध्ये, जघ्नुः।