ततः तस्य शिष्याः पुनः पुनः तं श्लोकं गायन्तः हर्षिताः विस्मिताश्च अभवन्। यः महर्षिणा चतुर्भिः पदैः गायितः, तस्य पुनःपुनः पाठेन दुःखं श्लोके परिवर्तितम्। तदा वाल्मीकिनः शुद्धचित्तस्य एषा प्रतिज्ञा समुत्पन्ना—‘अहं सम्पूर्णं रामायणं एवं श्लोकैः रचयिष्यामि।’ स महर्षिः उत्तमानि विषयाणि, अर्थान्, शब्दान् च मनोहराणि सम्यक् संयोज्य रामस्य कीर्तिं निर्मम, शतशः सममितानां श्लोकानां द्वारा काव्यं यशःकरं रचयामास। सम्यक् सन्धिसमासविन्यासैः मधुरैः सुगठितैः वाक्यैः युक्तं, रघुवंशस्य कुमारस्य कथा, दशग्रीववधसम्बन्धिनी, मुनिना रचिता, श्रोतुं यथार्हं। श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे तृतीयस्य सर्गस्य श्रवणं क्रियताम्। सर्वाणि घटनानि धर्मयुक्तानि अर्थयुक्तानि च श्रुत्वा, पुनः स मुनिः स्पष्टं तस्य बुद्धिमतः कार्यं अन्वेषयति। आपः शुद्ध्वा, मुनिः पूर्वदिशि कुशान् स्थाप्य, अञ्जलिं कृत्वा, धर्मानुसारं घटनानां प्रवृत्तिं अन्वेषयामास। स धर्मबलसम्पन्नः सर्वं—हास्यं, भाषणं, गमनं, सर्वाणि क्रियाः—सम्यक् निरीक्षते। यथावत्, रामस्य सत्यनिष्ठस्य यद् यद् वनवासे भार्यया भ्रात्रा सह अभवत्, तद् अपि स परीक्षा। ततः योगस्थः धर्मात्मा स मुनिः यद् यद् तत्र अतीते अभवत्, तद् फलं हस्ते इव स्पष्टं पश्यति। सर्वं तत्त्वेन दृष्ट्वा, विवेकसम्पन्नः महात्मा, रमणीयस्य रामस्य सम्पूर्णकथायाः रचनायाम् प्रवृत्तः। कामार्थधर्मगुणसम्पन्ना, धर्मार्थगुणविस्तारिणी, सर्वेषां श्रोतृणां मनःप्रह्लादिनी सा कथा, रत्नसमृद्धसागरस्य इव, अभवत्। यथा पूर्वं नारदेन महर्षिणा कथिता, एवं वाल्मीकिः रघुवंशस्य कथा रचयामास। रामस्य जन्म, वीर्यं, सर्वत्र प्रियता, जनानां प्रियत्वं, धैर्यं, सौम्यता, सत्यस्वभावः—एतेषु। विविधानि अद्भुतानि, विश्वामित्रस्य साहाय्यं, जानक्याः विवाहः, धनुषः भङ्गः। रामपरशुरामयोः विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्याभिषेकः, कैकेय्याः दुष्टता। रामाभिषेकस्य विघ्नः, वनवासः, राज्ञः शोकविलापः, तस्य परलोकगमनम्। जनस्य शोकः, विसर्जनम्, निषादाधिपेन संवादः, सारथ्यः प्रत्यागमनम्। गङ्गायाः तीरणम्, भारद्वाजसमीपम्, भारद्वाजेन अनुमतिः, चित्रकूटदर्शनम्। निवासगृहनिर्माणम्, भरतस्य आगमनम्, रामस्य प्रेरणा, पित्रे जलदानम्। पादुकाभिषेकः, नन्दिग्रामनिवासः, दण्डकवनगमनम्, विराधवधः। शरभङ्गसाक्षात्कारः, सुतीक्ष्णमिलनम्, अनसूयायाः कथा, गन्धमूलदानम्। अगस्त्यसाक्षात्कारः, धनुषः प्राप्तिः, शूर्पणखायाः संवादः, तस्या विकृति। खरत्रिशिरोवधः, रावणस्योत्थानम्, मारीचवधः, वैदेह्याः अपहरणम्। राघवस्य विलापः, गृध्रराजवधः, कबन्धमिलनम्, पम्पासरोवरदर्शनम्। शबरीमिलनम्, फलमूलभोजनम्, पम्पायां विलापः, हनुमता मिलनम्। ऋश्यमुखगमनम्, सुग्रीवमिलनम्, विश्वासमित्रता, वालिसुग्रीवयोः संघर्षः। वालिवधः, सुग्रीवस्य पुनःस्थापनम्, तारायाः विलापः, संधिः, वर्षाकालवासः। सिंहसदृशराघवस्य क्रोधः, सैन्यानि संग्रहः, सर्वदिशेषु प्रेषणम्, भूमौ निवेदनम्। मुद्रादानम्, ऋक्षगुहादर्शनम्, मृत्युनिश्चितिः, सम्पतिमिलनम्। पर्वतारोहणम्, समुद्रलङ्घनम्, समुद्रस्य वचनम्, मैनाकदर्शनम्। राक्षसीविघ्नः, छायाग्राहिण्या मिलनम्, सिंहिकावधः, लङ्कामालयदर्शनम्। रात्रौ लङ्कायाम् प्रवेशः, एकान्तचिन्तनम्, पानस्थलगमनम्, रक्षितवाटिकादर्शनम्। रावणदर्शनम्, पुष्पकविमानदर्शनम्, अशोकवनप्रवेशः, सीतादर्शनम्। चिन्हदायः, सीतया संवादः, राक्षसीणां धमः, त्रिजाटास्वप्नदर्शनम्। मणिदानम्, वृक्षभङ्गः, राक्षसीणां पलायनम्, किङ्करवधः। वातात्मजस्य बन्धनम्, लङ्कादाहे गर्जनम्, प्रतिगमनम्, मधुपानम्। राघवस्य सान्त्वनम्, मणिप्रदानम्, समुद्रस्य मिलनम्, नलसेतु-निर्माणम्। समुद्रलङ्घनम्, रात्रौ लङ्कायाः समवायः, विभीषणसंधिः, उपायप्रदानम्। एवं वाल्मीकिमुनिना धर्मयुक्तं, अर्थयुक्तं, रमणीयं रामकथामृतं श्लोकशतम् रचितम्, यः सर्वेषां श्रोतृणां हृदयं प्रह्लादयति।