श्रुत्वा महात्मनः कपेश्च वचनानि, रावणः कोपसंविग्नः तस्य वधाय आज्ञापयत्। तस्य राक्षसराजस्य क्रुद्धस्य चेष्टां च ज्ञात्वा, एकः कर्मकुशलः तत्र कर्तव्यं विचिन्तयामास। स निश्चयवान्, शत्रुविजये प्रसिद्धं ज्येष्ठं समुपगम्य, हितमर्थं, कौशलयुक्तं, विनयपूर्वकं वाक्यम् उवाच— "क्षन्तुमर्हसि राक्षसाधिप, कोपं च; मम वचनानि श्रुत्वा सौम्यः भव। ये हि धर्माधर्मवित् पृथिवीपतेः, ते दूतान् न हन्ति। न हि कपिवधः धर्म्यः, लोकवृत्तविरुद्धश्च; नायं त्वया युक्तः, वीर। त्वमेव धर्मज्ञः, कृतज्ञः, राजधर्मवित्, उत्तमाधमविभागवित्, तत्त्वज्ञश्च। यदि अपि त्वादृशः विवेकी कोपवशं याति, तर्हि शास्त्राध्ययनं व्यर्थमेव। अतः, आर्य, कोपं विहाय, धर्माधर्मविचार्य, दूतस्य दण्डविधानं निश्चित्य कार्यम्।" इति विभीषणस्य वचः श्रुत्वा, रावणः महाक्रोधसंयुतः प्रत्युवाच— "पापकृतां वधः दोषरहितः, अतः एष कपिः पापकृत् मया हन्यते।" तस्याधार्मिकं, दोषपूर्णं, साधुजनानुपयुक्तं वाक्यं श्रुत्वा, विभीषणः धर्मविदां श्रेष्ठः, सत्यं वाक्यम् उवाच— "क्षमस्व लङ्केश, धर्म्यं सत्यं च वचनं शृणु। दूतः न कदाचित् हन्तव्यः, धर्मविदो हि सर्वत्र एवम् आहुः। नूनं अयं शत्रुः बलवान्, अनन्तं चापि अनिष्टं कृतवान्; तथापि दूतवधं साधवः न अनुमन्यन्ते। दूतानां बहवः दण्डाः प्रसिद्धाः—अङ्गविकारः, ताडनम्, मूर्धशोधनम्, चिह्नदर्शनं च; किन्तु दूतवधः न कदापि श्रुतः। त्वं धर्मार्थनिश्चितः, उत्तमाधमविभागवित्, कोपवशं कatham् आगतः? गुणसम्पन्नाः कोपं न गच्छन्ति। धर्मशास्त्रार्थे, लोकाचारविचारे, शास्त्रदृष्ट्यां च, त्वया तुल्यो नास्ति, वीर; त्वं देवासुरेषु अपि श्रेष्ठः। तव अनन्तवीर्येण उत्साहेन च, देवदानवाः अपि जिता; संग्रामे इन्द्रबलानि नृपतयश्च त्वया पुनःपुनः पराजिताः। त्वं सुरासुरविनाशक, अपराजितवीर, सत्यनिष्ठाः यथा चिन्तयन्ति, तथा त्वं अपि; ते प्राणानपि त्यजन्ति, मिथ्या न कुर्वन्ति। न च अस्य कपेः वधेन किञ्चिद् उपकारं पश्यामि; येन प्रेषितः, तेषां दण्डः युज्यते। सत्त्ववान् वा असत्त्ववान् वा, परोपकारार्थं प्रेषितः एष दूतः; दूतस्य वधः न युज्यते। अपि च, यदि एष हन्यते, नान्यं पश्यामि यो दिवौकसां मध्ये पुनः एतं सागरं तरित्वा आगच्छेत्। अतः, नगरारिनाशन, तस्य वधाय न यत्नः कार्यः; त्वं देवैः सह इन्द्रेण च यथोचितं कर्तुम् अर्हसि। यदि एष नश्यति, नान्यं पश्यामि यो तौ दुःसहौ, युद्धप्रियौ, नराधिपात्मजौ, त्वद्विरोधिनौ, युद्धाय प्रेरयेत्। राक्षसमानसहारिन्, देवासुरेषु अपि त्वं अजेयः; न तव युक्तं राक्षसान् संहारयितुम्। सन्ति वीराः, बुद्धिमन्तः, कुलोत्पन्नाः, गुणसम्पन्नाः, शस्त्रकुशलाः, कोपसंयमिनः, सुपोषिताः। अतः, तव शासनात्, सेनायाः कश्चित् अंशः अद्य गच्छेत्; तौ मूढप्रभू, युवराजौ, गृह्णीयुः, यथा तव तेजः अन्येषां प्रदर्श्यते।" एवं विभीषणस्य उत्तमं वाक्यं, तस्य अनुजस्य, राक्षसेन्द्रः, निशाचरपतिः, सुरारिपुः, बुद्ध्या स्वीकृतवान्। एवं पञ्चाशद्द्वितीयः सर्गः सुन्दरकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। शृणु भूयः सुन्दरकाण्डे पञ्चाशत्तृतीयः सर्गः। तस्याः विभीषणस्य वचः श्रुत्वा, दशग्रीवो महात्मा भ्रातरं यथाकालमुवाच— "यथावदुक्तं त्वया; दूतवधः न धर्म्यः; किन्तु अन्यः दण्डः अस्य दातव्यः। कपीनां पुच्छं भूषणम् इति प्रसिद्धम्; तत् शीघ्रं दह्यताम्, दग्धपुच्छं च एनं विसृज्यताम्। तदा तस्य बान्धवाः, मित्राणि, कुटुम्बं च, दीनं विकृताङ्गं कृशदेहम् एनं पश्यन्तु।" राक्षसेन्द्रः आज्ञापयत् यथाः सर्वं नगरं, चत्वराणि च, तम् अग्निदग्धपुच्छं कपिं राक्षसैः परिभ्रम्य दर्शयन्तु। तस्य वचनं श्रुत्वा, राक्षसाः क्रुद्धाः, तस्य पुच्छं जीर्णैः कर्पासपांसुभिः वेष्टयामासुः। तस्य पुच्छे वेष्ट्यमाने, महाकपिः स्वदेहं वर्धयामास, यथा दावाग्निः शुष्ककाष्ठैः समृद्धः। ततो तैलं प्रक्षिप्य, अग्निं प्रज्वालयामासुः; स दग्धपुच्छः कपिः तैः राक्षसैः ताडितः। स कोपसंयुक्तः, रोषेण च, तस्य मुखं उदयादित्यसन्निभम्, पुनः तैः तीक्ष्णराक्षसैः परिवृतः। निशाचराः, स्त्रीबालवृद्धैः सह, हृष्टाः अभवन्; स वीरः बद्धः अपि, यथाकालं कर्तव्यं निश्चितवान्। एवं सुन्दरकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे पञ्चाशत्तृतीयः सर्गः आरभ्यते।