यदा कौशलपूर्वकं निर्भयमपि कपिना कठोराणि अप्र yielding भाषितानि श्रुत्वा दशग्रीवः, क्रोधेन विस्फुरितनेत्रः, महाकपिम् मारयितुम् आज्ञापयत्। तदा महात्मनः कपिस्य वचनानि श्रुत्वा रावणः क्रोधवशं गतः तस्य वधाय आज्ञां ददौ। तस्मिन् क्रोधे राक्षसराजस्य च कार्ये च अवगच्छन् कश्चित् कार्यकुशलः मार्गं चिन्तयामास। सः निश्चयात्मा वृद्धं शत्रुजयाय प्रसिद्धं सभ्यं वाचं हितां कौशलयुक्तां समादाय प्रणम्य उवाच— “क्षमस्व क्रोधम्, राक्षसराज, प्रसादं कुरु। यथायोग्यं यथान्यायं ये विद्वांसः भूमिपालाः, तैः दूतवधः न कर्तव्यः। राजन्, कपिवधः धर्मविरुद्धः लोकवर्जितः च; न तव यशसि युक्तः, वीर। त्वमेव धर्मज्ञः, कृतज्ञः, राजधर्मकुशलः, उत्तमान्तमान् च जानाति, तत्त्वविदपि। यदि तवापि बुद्धिमतः क्रोधः प्रवर्तते, तर्हि शास्त्राध्ययनं व्यर्थं भवति। अतः प्रसादं कुरु, शत्रुनिग्रहणकृते, राक्षसराज, युक्तान्यायान्यन्यायं निश्चित्य दूतस्य दण्डः विधीयताम्।” एवं विभीषणस्य वचः श्रुत्वा रावणः, राक्षसाधिपः, महाक्रोधेन अभिभूतः प्रत्युवाच— “दुष्टवधः पापं न अस्ति, शत्रुनिग्रहे; अतः अहं कपिम् एतं पापकृतं हनिष्यामि।” तस्य धर्मविरुद्धं दोषयुक्तं कुलीनानां अनर्हं वचनं श्रुत्वा विभीषणः, प्रज्ञायाम् अग्रणी, तत्त्वयुक्तं वचनं पुनः उवाच— “लङ्केश, राक्षसराज, धर्मसत्यवचनानि शृणु। दूतवधः कदापि न कर्तव्यः, राजन्; साधवः सर्वत्र एतद् घोषयन्ति। निःसन्देहं एष शत्रुः बलवत्तरः, अनन्तं च हानिं कृतवान्; तथापि साधवः दूतवधं न अनुमन्यन्ति। बहवः दूतदण्डाः प्रसिद्धाः; अंगच्छेदः, ताडनम्, मुण्डनम्, चिह्नं कृत्वा—एते दूतदण्डाः, दूतवधः न श्रुतः। धर्मार्थनिश्चितः, उत्तमान्तमान् ज्ञातः, क्रोधवशं तव न युक्तं; गुणवन्तः क्रोधं न अनुवर्तन्ते। धर्मवाक्ये, लोकाचार्ये, शास्त्रज्ञानसंग्रहे, त्वत्समः न अस्ति, वीर; त्वं सर्वदेवदानवेषु श्रेष्ठः। तव अप्रमेयवीर्येण उत्साहेन च, देवदानवाः दुष्प्राप्याः, जिताः; युद्धे इन्द्रसमूहः राजानः च पुनःपुनः तव द्वारा पराजिताः। देवदानववधकृते, वीर, अजेय, ये युद्धकुशलाः, सत्यनिष्ठाः, मनसा अपि मिथ्याचरणं न कुर्वन्ति; जीवनं परित्यज्य अपि, तं न कुर्वन्ति। कपिवधस्य च लाभं न पश्यामि; दण्डः तस्य प्रेषयितृभ्यः दीयताम्। सः शुभः वा अशुभः वा, अन्यैः प्रेषितः; अन्यस्य कार्ये वदति, दूतः, दूतवधः न कर्तव्यः। यदि सः हन्यते, न पुनः अन्यः खचरः एतं समुद्रं अतिक्रम्य आगच्छेत्। अतः, शत्रुनगरजित्, तस्य वधाय प्रयत्नः न कर्तव्यः; त्वं देवैः इन्द्रेण च सह यथोचितं कर्तव्यं विधेयम्। यदि सः नाशितः, न अन्यः अस्ति यो तावद् उन्मत्तौ युद्धप्रियौ नरपतिसुतौ तव शत्रू युध्यन्तु। राक्षसमानसहर्ष, देवदानवेषु वीर्येण उत्साहेन च अजेयः; तव राक्षसविनाशाय प्रयत्नः न उचितः। वीराः, बुद्धिमन्तः, निश्चयवन्तः, कुलोत्पन्नाः, गुणसम्पन्नाः, शस्त्रकुशलाः, क्रोधनिग्रहप्रशंसिताः, सुसंस्कृताः। अतः, तव सेनायाः कश्चित् भागः आज्ञया अद्य गच्छतु; तौ मूढौ राजपुत्रौ गृहीत्वा तव बलं दर्शयतु। रात्रिचराधिपः, महाबलः राक्षसपतिः, देवशत्रु, विभीषणस्य उत्तमं वचनं बुद्ध्या स्वीकृतवान्। इति श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः समाप्तः। शृणु सुन्दरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः। एवं वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः, महात्मा, भ्रातृभिः समये युक्तं वचनं प्रत्युवाच— “यद्यद् उक्तं तव, दूतवधः न धर्म्यः; तस्य दण्डो अन्यः विधीयताम्। कपीनां पुच्छं भूषणमिति प्रसिद्धम्; तत् त्वरितं दाह्यं, दग्धं कृत्वा सः विसर्ज्यताम्। तस्य बन्धवः, मित्राणि, कुलं च, तम् दीनं विकृतं कृशं विकलाङ्गं पश्यन्तु। राक्षसराजः आज्ञापयत् यः नगरे सर्वत्र चौर्यपथेषु सः दग्धपुच्छः राक्षसैः परिक्रम्य दर्शितः। तस्य वचनं श्रुत्वा राक्षसाः क्रोधात् तस्य पुच्छं जीर्णैः काष्ठैः वस्त्रैः आवृतवन्तः। तस्य पुच्छे आवृतिम् कुर्वन्तः महाकपिः आकारे वर्धितः, यथा वनाग्निः शुष्कैः काष्ठैः वर्धितः। ततो तैलं सिञ्च्य अग्निं प्रज्वलितवन्तः; दग्धपुच्छेन सः राक्षसान् ताडितवान्। क्रोधदुःखसमन्वितः, सूर्यसमानमुखः, कपिश्रेष्ठः पुनः तीक्ष्णैः राक्षसैः परिवृतः। इति कथा।