रात्रिः सा सर्वा सौमित्रिणा सह मया विश्रान्ता, विश्वामित्रस्य शुभां कथां चिन्तयन्त्या। ततः प्रातर्यस्मिन्स्फुटे दिवसे, शत्रुनिबर्हणः राघवः, कृतसर्वप्रातःकृत्यः, तपस्विनं विश्वामित्रं प्राह। "शुभा रात्रिः अतीता, उत्तमा च कथा श्रुता; गच्छामः पवित्रां नदीं, त्रिस्रोतसं गङ्गां, सर्वनदीनामुत्तमाम्।" अस्मिन्नेव काले, धर्मात्मभिः ऋषिभिः सुकरं तरणं नौः शीघ्रं समुपागता, ज्ञात्वा भगवतः आगमनम्। राघवस्य तस्य महात्मनः वचः श्रुत्वा, कौशिकः सर्वैः ऋषिसङ्घैः सह तरणाय व्यवस्था अकरोत्। उत्तीर्य उत्तरं तटं, सम्यक् ऋषिसङ्घं पूजयित्वा, गङ्गातटे उपविशत्, तत्र च विशालां नगरीं अपश्यन्। ततः महर्षिः सः राघवेण सहितः शीघ्रं स्वर्गसमा रम्या शोभना च विशालां पुरीम् अगच्छत्। तत्र रामः प्राञ्जलिः महर्षिं विश्वामित्रं तां पुरीं विशालां विषये पृष्टवान्। "भगवन्, कस्य राजवंशः अत्र विशाले प्रतिष्ठितः? श्रोतुमिच्छामि, शुभं ते अस्तु; महता कौतूहलेन अहम्।" रामस्य तानि वाक्यानि श्रुत्वा, महर्षिः सः प्राचीना विशालायाः कथा आख्यातुम् आरब्धवान्। "शृणु राम, इन्द्रस्यैतां कथां यथाश्रुतां; यथावत् शृणु, रघुनन्दन। कृतयुगे पूर्वं, राम, दितिपुत्राः बलवन्तः, अदितिपुत्राश्च धर्मात्मनः, महाशक्तिमन्तः, पुण्यशीलाः च आसन्। तदा, नरश्रेष्ठ, त एव महात्मानः विचारयामासुः—कथं वयम् अमृताः, अजराः, व्याधिरहिताश्च स्याम? तेषां प्राज्ञानां चिन्तयतां, समुद्रमन्थनस्य संकल्पः समजनि—'क्षीरसमुद्रं मन्थयित्वा तत्र रसम् आप्स्यामः।' संकल्प्य, वासुकिं रज्ज्वात्मानं, मन्दरं मथनदण्डं कृत्वा, महाबलैः मन्थनं कृतम्। सहस्रसंवत्सरात् परं, वासुकिरूपः सर्पः, रज्जुवद् उपयोजितः, मुखेभ्यः विषं स्रवयामास, शिलाः दंष्ट्राभिः दष्टवान्। तदा ज्वलनसदृशं, भीषणं हलाहलाख्यं विषं समुत्पन्नम्; तेन सर्वं जगत्—देवा, असुरा, मनुष्याश्च—दग्धाः। तदा देवाः शरण्यं महादेवं पशुपतिं रुद्रं जग्मुः, स्तुत्वा 'रक्ष, रक्ष' इति चुक्रुशुः। एवं देवैः उक्तः, स देवदेवोऽपि तत्र प्रादुरासीत्; तदा हरिः शङ्खचक्रधरः अपि प्रकटितः। हसन् हरिः त्रिशूलधारिणं रुद्रं उवाच—'किं एतत् उत्पन्नं, देवैः मन्थनं कुर्वद्भिः?' 'यदेतत् तव, देवश्रेष्ठ, देवेषु प्रकटितम्, अग्रे स्थित्वा, विषं गृहाण, प्रभो।' एवं उक्त्वा, स देवश्रेष्ठः तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्; देवेषां भीतिम् आलक्ष्य, शार्ङ्गपाणेः वचः शृत्वा, देवाधिदेवः हरः तद् भीषणं हलाहलविषं अमृततुल्यं गृहित्वा, देवान् विसृज्य, प्रस्थितः। ततो देवासुराः पुनः मन्थनम् आरब्धवन्तः, रघुनन्दन, महद् मन्दराचलं मन्थनदण्डं पातालं पतितम्। तदा देवाः गन्धर्वैः सह मधुसूदनं स्तुतवन्तः—'त्वं सर्वभूतानां शरणम्, विशेषतः सुराणाम्।' 'रक्षस्व, महाबाहो; त्वया पर्वतस्योद्धरणं कर्तव्यम्।' इति श्रुत्वा, हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास। हरिः सागरस्य मध्ये शयित्वा, पर्वतं पृष्ठे स्थापयामास; केशवः लोकेश्वरः हस्तेन पर्वतशिखरं धारयामास। देवेषु स्थितः, सः परमपुरुषः मन्थनम् अकरोत्; ततः सहस्रसंवत्सरात्, आयुर्वेदसम्भूतः पुरुषः उत्पन्नः। धर्मात्मा सः दण्डकमण्डलुधारी प्रथमं धन्वन्तरिः नाम्ना अभवत्, अप्सरःश्च ज्योतिष्मत्यः अपि। तस्मात् जलमन्थनात्, नरश्रेष्ठ, ताः अप्सरः उत्तमाः उत्पन्नाः। षष्टिकोट्यः ताः अप्सरः, काकुत्स्थ, अनन्ताः तासां परिचारिकाः। न देवाः नासुरा अप्सरः अपजगृहुः; अनादृताः सन्त्यः, सर्वसामान्या इति प्रसिद्धाः। ततः, रघुवंशशोभन, वरुणकन्या वारुणी, महाभाग्या, स्वीकृत्यर्थं समुत्पन्ना। दैत्यपुत्रा राम, तां न स्वीकृतवन्तः; अदितिसुताः तु, वीर, तां निर्दोषां जगृहुः। तेन, दैत्याः असुरा अभवन्, अदितिसुताः सुराः; देवाः वारुण्याः स्वीकृत्य महता हर्षेण अभवन्। उच्चैःश्रवा अश्वश्रेष्ठः, कौस्तुभमणिश्च, नरश्रेष्ठ, उत्पन्नः; तथैव परमान्नम्। तस्मिन्नर्थे, राम, महान् कुलनाशः अभवत्; अदितिपुत्राः दितिपुत्रैः सह युद्धम् अकरोत्। सर्वे असुरा राक्षसैः सह एकीकृत्य, भीषणं युद्धम् अभवत्, वीर, त्रिलोकीं मोहितवान्। सर्वे विनष्टे, तदा महाबलः विष्णुः, मोहिनीं रूपं धारयन्, शीघ्रं अमृतं जग्राह। ये ये विष्णुम् अव्ययं पुरुषं उपजग्मुः, ते ते विष्णुना महात्मना संग्रामे निहताः।