रात्रिः, हे रिपुनिग्रहे, तव कथा सम्पूर्णं चिन्तयन् क्षणमिव अस्माकं व्यतीता। सौमित्रिणा सह मम सर्वा रात्रिः शुभं विश्वामित्रस्य चरितं मनसि ध्यायता व्यतीता। ततोऽभ्युदये दिवसे स्पष्टे, शत्रुविनाशनः राघवः स्नानादिकं कृत्वा तपस्विनं विश्वामित्रं सम्बोधयामास। "शुभा रात्रिः गताऽस्माकं, उत्तमा कथा श्रुता, गङ्गां त्रिधाराम् पुण्यनदीं तरामः," इति स उक्तवान्। तदा साधूनां पुण्यकर्मणाम् ऋषिभिः सुगम्या नौ शीघ्रं आगता, यथा मान्यः अत्र आगतः इति ज्ञाय। राघवस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा कौशिकः सर्वं ऋषिसंघं तारणाय व्यवस्था अकुरोत्। ते गङ्गायाः उत्तरतीरे सम्प्राप्ताः, ऋषिसंघं विधिवत् पूज्य, तत्र स्थित्वा विशालां नगरीं अपश्यन्। ततः प्रख्यातः मुनिः राघवेन सह दिव्यां रम्यां विशालां नगरीं स्वर्गसदृशीं शीघ्रं गच्छत्। तत्र रामः प्राज्ञः, अञ्जलिं कृत्वा, विश्वामित्रं महर्षिं उत्तमां विशालां नगरीं विषये पप्रच्छ। "हे महर्षे, कस्य राजवंशः विशालायां प्रतिष्ठितः? श्रोतुमिच्छामि, शुभं ते स्यात्, मम महती जिज्ञासा अस्ति," इति रामः उवाच। रामस्य वचनं श्रुत्वा ऋषिसत्तमः विशालायाः प्राचीना इतिहासं कथयितुम् आरभत। "शृणु, राम, इन्द्रस्य कथा यथा मया श्रुता; यथार्थं शृणु, रघुनन्दन, यदत्र अभवत्। पूर्वं कृतयुगे, हे राम, दितेः महाबलवन्तः पुत्राः तथा अदितेः भाग्यवन्तः शक्तिमन्तः धर्मिष्ठाः पुत्राः आसन्। तदा, नरश्रेष्ठ, ते महात्मानः विचारयामासुः—कथं अमृताः, अजराः, व्याधिहीनाः स्याम? तेषां बुद्धिमतां चिन्तयतां, समुद्रमन्थनं कृत्वा तत्र सारं प्राप्नुयाम इति विचारः उत्पन्नः। मन्युः समुद्रम् मथितुम् आरब्धः; वासुकिं रज्जुं कृत्वा, मन्दरं मन्थनदण्डं कृत्वा, महाबलैः मन्थनं आरब्धम्। सहस्रवर्षे व्यतीते, वासुकिः नागः रज्जुं रूपेण, शिलाः दंष्ट्रैः दंशित्वा, शिरःभ्यः विषं प्रगच्छत्। तदा ज्वलनसदृशं भीषणं हालयाहलम् विषं उत्पन्नम्; तेन सर्वं जगत्—देवाः, असुराः, मनुष्याः—दग्धम्। तदा देवाः शरणं याचन्तः महादेवम् पशुपतिं रुद्रं उपगम्य, "रक्ष, रक्ष," इति स्तुत्वा प्रार्थयामासुः। तेषां वचनेन देवेशः तत्र प्रादुरभवत्; ततः शङ्खचक्रधरः हरिः अपि प्रकटितः। हरिः, स्मितं कृत्वा, त्रिशूलपाणिं रुद्रं अपृच्छत्—"देवाः मन्थनं कुर्वन्ति, किं इह उत्पन्नम्?" "यद् तव, देवश्रेष्ठ, यद् देवेषु प्रकटितम्, अग्रे स्थित्वा, विषं स्वीकरोतु, प्रभो," इति हरिः उक्तवान्। एवं उक्त्वा, देवश्रेष्ठः तत्र अदृश्यः अभवत्; देवेषां भयम् दृष्ट्वा, शार्ङ्गपाणेः वचनं श्रुत्वा, हरः विषं हालयाहलम् अमृतसदृशम् आदाय, देवांश् विसर्ज्य, निर्गतः। ततः देवाः, असुराः च, पुनः मन्थनं आरब्धवन्तः, रघुवीर, मन्दरः पर्वतः मन्थनदण्डः अधः लोकं गतः। तदा देवाः गन्धर्वैः सह मधुसूदनं स्तुत्वा, "त्वं सर्वभूतानां शरणम्, विशेषतः सुराणाम्," इति उक्तवन्तः। "रक्ष, महाबाहो, पर्वतं उद्धरितुम् अर्हसि," इति प्रार्थनां श्रुत्वा, हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास। हरिः समुद्रे शयनं कृत्वा, पर्वतं पृष्ठे स्थापयामास; केशवः लोकात्मा हस्तेन शिखरं गृहीत्वा स्थितः। देवेषु मध्ये स्थित्वा, परमपुरुषः मन्थनं अकुरोत्; सहस्रवर्षे व्यतीते, आयुर्वेदमयः पुरुषः उत्पन्नः। स धर्मात्मा दण्डकमण्डलुं गृहीत्वा, प्रथमं धन्वन्तरिः नाम्ना, तेजस्विन्यः अप्सराः अपि उत्पन्नाः। समुद्रमन्थनात्, नरश्रेष्ठ, उत्तमाः नार्यः उत्पन्नाः; एवं अप्सराः सृष्टाः। षष्टिकोट्यः अप्सराः तेजस्विन्यः उत्पन्नाः; काकुत्स्थ, तासां परिचारिकाः अनन्ताः। न देवाः, न दानवाः, ताः स्वीकृतवन्तः; ताः अस्वीकृताः सन्तः, सर्वसामान्याः गण्यन्ते। तदा, रघुवंशविभूषण, वरुणस्य कन्या वारुणी, भाग्यवती, स्वीकृत्याय उत्पन्ना। दितेः पुत्राः, हे राम, वारुणीं न स्वीकृतवन्तः; अदितेः पुत्राः, वीर, ताम् निर्दोषां स्वीकृतवन्तः। एवं दैत्याः असुराः अभवन्, अदितेः पुत्राः सुराः अभवन्; वारुण्याः स्वीकृत्य देवाः अत्यन्तं हृष्टाः। उच्चैःश्रवा अश्वश्रेष्ठः, कौस्तुभमणिः, नरश्रेष्ठ, तथा परमामृतम् उत्पन्नम्। तस्यार्थे, हे राम, कुलानां महा विनाशः अभवत्; अदितेः पुत्राः दितेः पुत्रैः सह युद्धम् अकुर्वन्। सर्वे असुराः राक्षसैः सह एकत्रिताः; घोरं युद्धम् अभवत्, वीर, यद् त्रिलोकं मोहितम्। सर्वं विनष्टे तदा, महाबलवान् विष्णुः मोहिनीं रूपं धारयन्, शीघ्रं अमृतं गृहीत्वा गतः।