यः काकुत्स्थवंशसम्भूत, एतदाख्यानं शृणोति, स सर्वान् कामानवाप्नोति; तस्य सर्वपापानि नश्यन्ति, दीर्घायुश्च कीर्तिश्च वर्धते। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। अधुना पंचचत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः। विश्वामित्रस्य वचनानि श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणसहितः महतीं विस्मयमाविष्टः सन् विश्वामित्रं प्रति वाक्यमुवाच। “भगवन्, यदुक्तं भवता, गङ्गावतरणं समुद्रपूरणं च, तदत्यद्भुतं पुण्यं च। अहो, शत्रुसूदन, रात्रिः अस्माकं तवाक्यानुस्मरणेन क्षणमिव व्यतीता। सौमित्रिसहितः अहं समग्रं तव चरितं चिन्तयन्, तया शुभया कथया रात्रिः शीघ्रं व्यतीता। प्रभाते, दिवसं निर्मलं दृष्ट्वा, शत्रुनाशनः राघवः स्नानादिकं कृत्वा, तपस्विनं विश्वामित्रं उवाच—“शुभा रात्रिः अतीता, उत्तमं चरितं श्रुतं च; अस्माभिः त्रिस्रोतसं गङ्गां, सर्वतीर्थश्रेष्ठां, तरामः। पश्य, एषा नौः पुण्यकर्मभिः ऋषिभिः सुलभा, शीघ्रं प्राप्ता, भगवतः आगमनं ज्ञात्वा।” राघवस्य महात्मनः वाक्यं श्रुत्वा, कौशिकः सर्वेषां मुनिगणानां तरणाय व्यवस्था चकार। ते गङ्गायाः उत्तरतीरं प्राप्त्वा, मुनिगणं सम्यक् पूजयित्वा, तत्रैव तटे उपाविशन्, विशालां पुरीं दृष्टवन्तः। ततः महर्षिः राघवसहितः शीघ्रं दिव्यां रम्यां विशालां पुरीं स्वर्गसमां जगाम। तत्र बुद्धिमान् रामः कृताञ्जलिः महर्षिं विश्वामित्रं तां पुरीं विशिष्टां विस्तीर्णां च पृष्टवान्—“भगवन्, अस्यां विशालायां के राजवंशाः प्रतिष्ठिताः? श्रोतुमिच्छामि, शुभं ते अस्तु, महदुत्सुकः अस्मि।” रामस्य वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः विशालायाः प्राचीनं चरितं कथयितुम् आरब्धवान्—“राम, इन्द्रस्याख्यानं यथाश्रुतं शृणु; अस्मिन्नेव देशे यथावृत्तं तत्त्वतः कथयामि, रघुनन्दन। कृतयुगे पूर्वं, दितिसुताः बलवन्तः, अदितिसुताश्च पुण्यश्लोकाः, महाबलपराक्रमसम्पन्नाः चासन्। ते महात्मानः चिन्तयामासुः—‘कथं वयं अमराः, अजराः, व्याधिरहिताश्च स्याम?’ तेषां मनीषिणां चिन्तयतां, एषा बुद्धिः उत्पन्ना—‘क्षीरसागरमथनेन तत्र अमृतं प्राप्स्यामः।’ मथनाय निश्चित्य, वासुकिं रज्ज्वत्, मन्दरं मथनदण्डवत् कृत्वा, महाबलाः समारभन्त मथनम्। सहस्रवर्षे व्यतीते, रज्जुरूपेण उपयुक्तः वासुकिः, तस्य फणाग्रात् विषं प्रजज्वाल, शिलाः दंष्ट्राभिः दष्ट्वा। तदाऽग्निसमं भयंकरं कालकूटाख्यं विषं उत्पन्नम्, येन देवासुरमानुष्यलोकः दग्धः। तदा देवाः शरणं याचन्तः, महादेवं पशुपतिं रुद्रं जग्मुः, स्तुत्वा च प्रार्थयामासुः—‘रक्ष रक्ष’ इति। देवैः एवमुक्तः, देवेश्वरः तत्र प्रादुरभवत्; तदा शङ्खचक्रधरः हरिः अपि तत्र प्रादुरासीत्। हरिः स्मितपूर्वकं त्रिशूलधारिणं रुद्रं उवाच—‘देवैः मथ्यमानस्य अस्य किं जातम्?’ इति। ‘यदेतत् त्वदीयं, देवानां पुरतः उत्पन्नं, अग्रे स्थित्वा त्वं एतत् विषं गृहाण, भगवन्।’ एवं उक्त्वा, भगवांश्च तत्रैव अन्तर्धानं जगाम। देवेषु भयभीतेषु, शार्ङ्गपाणेः वचनं श्रुत्वा, हरः विषमद्भुतं कालकूटं, अमृतसमं, जग्राह; देवांश्च विसर्ज्य, तत्रैव निर्जगाम। ततो देवासुराः पुनः मथनं प्रावर्तयन्त, रघुवीर, तदा मन्दरः गिरिः अधः पातितः। तदा देवाः गन्धर्वैः सह मधुसूदनं स्तुत्वा, ‘त्वं सर्वभूतानामाश्रयः, विशेषतः सुरलोकवासिनाम्’ इति। ‘रक्षस्व, महाबाहो, त्वमेव गिरिं उद्धर्तुमर्हसि’ इति प्रार्थितः, हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास। हरिः सागरमध्ये शयानः, गिरेः शिखरं हस्तेन गृहीत्वा, तस्य पृष्ठे मन्दरं स्थापयामास; केशवः, लोकात्मा, देवैः सह तिष्ठन्, स्वयं मथनं चकार। सहस्रवर्षे व्यतीते, आयुर्वेदसम्भूतः पुरुषः उत्पन्नः। धर्मज्ञः स कर्तृदण्डकमण्डलुधारी, प्रथमं धन्वन्तरिनामा, अप्सरसश्च दिव्याः समुत्पन्नाः। सलिलमथनात्, नरश्रेष्ठ, तासां स्त्रीणां सत्त्वं जातम्; एवं अप्सरसः उत्पन्नाः। षष्टिकोटयः अप्सरसः प्रभायुक्ताः जाताः; काकुत्स्थ, तासां परिचारिकाः अनंताः। न ताः देवाः नासुरा वा जगृहुः; अनभिगृहीतत्वात्, सर्वसामान्याः इत्युच्यन्ते। ततः, रघुकुलानन्दन, वरुणस्य कन्या वारुणी, महाभागा, सम्यक् गृह्यतेति इच्छन्ती समुत्पन्ना। दितिसुताः, राम, तां न जगृहुः; अदितिसुतास्तु, वीर, तां निर्दोषां जगृहुः।